Khái niệm “can thủy” trong Đông y bảo giám có nhiều điểm tương đồng sâu sắc với cơ chế bệnh sinh của xơ gan (Liver Cirrhosis) cùng các biến chứng như cổ trướng (Ascites) và phù (Edema) toàn thân trong y học hiện đại. Xơ gan là tình trạng tổn thương gan mạn tính lặp đi lặp lại khiến mô gan bị xơ hóa cứng lại và hình thành các nốt tân sinh, làm cấu trúc và chức năng bình thường của gan bị hủy hoại vĩnh viễn. Bệnh có thể khởi phát từ nhiều nguyên nhân như bệnh gan do rượu, viêm gan B, viêm gan C, viêm gan nhiễm mỡ không do rượu.
Khi xơ gan tiến triển, gan không còn khả năng đảm đương các chức năng quan trọng đối với cơ thể. Có một vài cơ chế chủ yếu dẫn đến sự hình thành phù và cổ trướng. Thứ nhất, sự tổng hợp albumin, loại protein huyết tương chiếm tỷ lệ lớn nhất do gan sản xuất, bị suy giảm rõ rệt. Albumin là protein cốt lõi giúp duy trì lượng nước trong lòng mạch và điều hòa áp suất thẩm thấu. Khi nồng độ albumin giảm thấp, nước từ lòng mạch sẽ thoát ra ngoài các khoang dịch kẽ của mô hoặc tràn vào khoang bụng, trở thành nguyên nhân chính gây phù toàn thân và cổ trướng.
Thứ hai, hiện tượng xơ gan cản trở lưu lượng máu bên trong gan, gây ra tăng áp lực tĩnh mạch cửa (Portal Hypertension). Khi áp lực tĩnh mạch cửa đưa máu về gan tăng cao, máu phải đi vòng qua các đường khác, làm trầm trọng thêm tình trạng ứ trệ mạch máu của hệ tiêu hóa. Hệ quả là dịch từ lòng mạch rò rỉ vào khoang bụng, làm tình trạng cổ trướng càng thêm nặng nề. Hơn nữa, tăng áp lực tĩnh mạch cửa gây biến đổi lưu lượng máu đến thận, cơ thể lầm tưởng rằng thể tích máu đang thiếu hụt và kích hoạt quá mức hệ renin-angiotensin-aldosterone (RAAS) cùng hormone chống bài niệu (ADH). Các hormone này thúc đẩy quá trình tái hấp thu natri và nước tại thận, tích tụ thêm nhiều nước trong cơ thể và tạo nên một vòng luẩn quẩn làm trầm trọng thêm phù nề và cổ trướng.
Thứ ba, ngoài nhiệm vụ giải độc, gan còn xử lý nhiều loại hormone và chất chuyển hóa khác nhau; việc suy giảm chức năng gan sẽ cản trở quá trình chuyển hóa này. Khả năng thoái giáng aldosterone và ADH bị suy yếu, khiến lượng hormone này tồn đọng dư thừa trong cơ thể, trở thành yếu tố gia tăng ứ dịch.
Kết luận lại, cổ trướng và phù toàn thân do xơ gan không đơn thuần chỉ là hiện tượng ứ nước, mà là hệ quả tác động phức hợp từ suy giảm chức năng gan, tăng áp lực tĩnh mạch cửa, biến đổi huyết động học toàn thân và mất cân bằng nội tiết tố. Hầu hết các triệu chứng này chỉ biểu hiện sau khi xơ gan đã tiến triển khá nặng. Do đó, nếu nhận thấy chân sưng phù khác thường hoặc bụng chướng to, việc đến bệnh viện để được kiểm tra chi tiết là vô cùng quan trọng. Đó có thể là lời cảnh báo cuối cùng từ lá gan, cơ quan thầm lặng của bạn.
