Có thể bạn đang thắc mắc sự thiếu hụt khí huyết mà Đông y bảo giám nhắc đến có ý nghĩa như thế nào trong y học hiện đại. Triệu chứng mỗi lần đứng dậy là đất trời quay cuồng có thể được giải thích dưới tên gọi hạ huyết áp tư thế (Orthostatic Hypotension). Triệu chứng này không đơn thuần chỉ là huyết áp thấp, mà còn là tín hiệu quan trọng cho thấy hệ thần kinh tự chủ và hệ tuần hoàn phức tạp của cơ thể đang không hoạt động hiệu quả.
Hạ huyết áp tư thế là trạng thái khi đang ngồi hoặc nằm mà đột ngột đứng dậy, huyết áp tâm thu giảm từ 20mmHg trở lên hoặc huyết áp tâm trương giảm từ 10mmHg trở lên, khiến bạn trải qua cảm giác chóng mặt, choáng váng, thậm chí ngất xỉu. Do cơ thể chúng ta chịu ảnh hưởng của trọng lực, ngay khoảnh khắc đứng dậy, khoảng 500 đến 700mL máu sẽ dồn về phía chân và vùng bụng. Lúc này, cơ thể người bình thường sẽ cảm nhận được sự thay đổi này và ngay lập tức tạo ra phản ứng bù trừ.
Cốt lõi của phản ứng bù trừ này chính là hệ thần kinh tự chủ. Hệ thần kinh tự chủ kiểm soát các chức năng thiết yếu để duy trì sự sống như nhịp tim, điều hòa huyết áp, tiêu hóa một cách tự nhiên. Khi cảm nhận được huyết áp tụt xuống lúc đứng dậy, các thụ thể áp lực ở xoang cảnh và quai động mạch chủ sẽ báo hiệu điều này lên não. Sau đó, não sẽ kích hoạt hệ thần kinh giao cảm, một nhánh của hệ thần kinh tự chủ. Thần kinh giao cảm có vai trò làm tăng nhịp tim và co các mạch máu toàn thân để kéo huyết áp lên trở lại. Đặc biệt, nó làm co các tĩnh mạch ở chân hoặc bụng để tăng lượng máu trở về tim, gọi là hồi lưu tĩnh mạch. Chuỗi quá trình duy trì huyết áp trong phạm vi bình thường như thế này được gọi là phản xạ áp lực.
Tuy nhiên, ở những người bị hạ huyết áp tư thế, phản xạ áp lực này thường không hoạt động hiệu quả, giống như thiết bị điều chỉnh tự động bên trong cơ thể gặp trục trặc. Điều này có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân như sự kích hoạt hệ thần kinh giao cảm chưa đủ, mạch máu không co lại kịp thời, hoặc bản thân quả tim không thể bơm đủ lượng máu cần thiết.
Nguyên nhân thực sự rất đa dạng. Đầu tiên, mất nước là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất. Khi lượng nước nạp vào không đủ, thể tích máu sẽ giảm đi, khiến việc duy trì huyết áp ngay từ đầu đã trở nên khó khăn. Tiếp theo, việc sử dụng một số loại thuốc như thuốc tăng huyết áp, thuốc lợi tiểu, thuốc chống trầm cảm, thuốc an thần có thể ảnh hưởng đến hệ thần kinh tự chủ và gây ra huyết áp thấp. Sau thời gian dài nằm bất động trên giường, hoặc tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng do ăn kiêng quá mức cũng có thể làm suy giảm thể tích máu hoặc khả năng điều hòa mạch máu.
Xa hơn nữa, hạ huyết áp tư thế mạn tính có thể là tín hiệu của các bệnh nền khác. Ví dụ, các bệnh thoái hóa thần kinh như bệnh Parkinson có thể làm tổn thương chức năng của hệ thần kinh tự chủ, khiến việc điều hòa huyết áp gặp khó khăn. Bệnh thần kinh đái tháo đường cũng làm tổn thương các dây thần kinh điều hòa huyết áp, dẫn tới hạ huyết áp tư thế. Dù hiếm gặp hơn, các bệnh nội tiết như suy tuyến thượng thận hoặc một số bệnh tim mạch như suy tim, nhịp tim chậm cũng có thể là nguyên nhân. Bất thường xảy ra trong việc tiết hormone kháng bài niệu hay hệ renin-angiotensin-aldosterone vốn có nhiệm vụ điều hòa cân bằng nước và muối trong cơ thể cũng có thể gây rối loạn điều hòa thể tích máu và dẫn đến huyết áp thấp.
Việc chẩn đoán thường được thực hiện thông qua nghiệm pháp bàn nghiêng hoặc theo dõi huyết áp liên tục 24 giờ, và phương pháp can thiệp sẽ khác nhau tùy thuộc vào bệnh căn nguyên. Tuy nhiên, trong nhiều trường hợp, chỉ riêng việc điều chỉnh thói quen sinh hoạt cũng có thể đem lại chuyển biến tích cực. Tương tự như cách Đông y bảo giám nhấn mạnh sự cân bằng của khí huyết, y học hiện đại cũng rất coi trọng phương pháp tiếp cận căn bản nhằm giúp hệ thần kinh tự chủ và hệ tuần hoàn của cơ thể hoạt động trơn tru. Đừng phớt lờ những tín hiệu nhỏ mà cơ thể gửi gắm, hãy chú ý chăm sóc để nhà máy năng lượng trong cơ thể bạn luôn vận hành nhịp nhàng.
