Những ký ức đau buồn dù muốn quên đi mà không thể xóa nhòa để lại dấu vết gì trong não bộ và cơ thể chúng ta, chúng ta hãy cùng nhìn nhận sâu hơn dưới lăng kính của y học hiện đại. Rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD) không chỉ đơn thuần là vết thương lòng, mà là một bệnh lý gây ra những biến đổi phức tạp trên toàn bộ cấu trúc, chức năng não bộ và hệ thống nội tiết. Giống như Đông y bảo giám từng đề cập đến 'thần trí bất an' và 'sự rối loạn của khí', khoa học hiện đại giải thích điều này thông qua sự mất cân bằng của các vùng não bộ chuyên biệt và các chất dẫn truyền thần kinh.
Trước hết, ở người bệnh PTSD, 'hạch hạnh nhân (Amygdala)' thường ở trong trạng thái hoạt động quá mức. Hạch hạnh nhân là cơ quan cốt lõi của não bộ giúp phát hiện mối đe dọa và xử lý phản ứng sợ hãi, nhưng sau khi trải qua sang chấn, nó sẽ phát chuông báo động quá mức trước cả những kích thích nhỏ nhặt, khiến người bệnh luôn nhận thức rằng mình đang ở 'trạng thái nguy hiểm'. Do đó xuất hiện triệu chứng 'tăng hưng phấn', khiến người bệnh dễ giật mình trước tiếng động nhỏ, luôn căng thẳng và cảnh giác quan sát xung quanh. Ngược lại, chức năng của 'vỏ não trước trán (Prefrontal Cortex, PFC)' - nơi đảm nhận việc điều hòa cảm xúc và chức năng nhận thức - lại có xu hướng suy giảm. Khi vùng này không hoạt động hiệu quả, não bộ sẽ khó ức chế được phản ứng sợ hãi thái quá của hạch hạnh nhân, kết quả là cảm giác lo âu hoặc tính bốc đồng có thể tăng cao.
Ngoài ra, kích thước của 'hồi hải mã (Hippocampus)' - nơi đảm nhận chức năng ghi nhớ - cũng được ghi nhận là bị thu nhỏ hoặc suy giảm chức năng. Hồi hải mã có vai trò sắp xếp bối cảnh và trình tự thời gian của sự kiện để lưu trữ thành 'ký ức thông thường', nhưng ký ức sang chấn lại quá dữ dội nên không thể trải qua quá trình xử lý bình thường của hồi hải mã, mà có xu hướng bị phân mảnh hoặc lưu trữ dưới dạng ký ức giác quan sống động. Vì thế, người bệnh sẽ trải qua hiện tượng 'hồi tưởng tái hiện' hoặc 'ác mộng', nơi những cảm giác và cảm xúc tại thời điểm đó bỗng sống dậy chân thực. Đó chính là lý do khiến người bệnh cảm thấy như sự kiện trong quá khứ đang tái diễn ngay trước mắt mình ở hiện tại.
'Trục hạ đồi-tuyến yên-tuyến thượng thận (HPA axis)', hệ thống phản ứng căng thẳng của cơ thể chúng ta, cũng đóng một vai trò quan trọng. Khi rơi vào tình huống căng thẳng tột độ, trục HPA này sẽ được kích hoạt để tiết ra hormone căng thẳng là cortisol, nhưng trong PTSD mạn tính, sự tiết cortisol này có xu hướng biến đổi bất thường. Trong một số trường hợp, nó tiết ra quá mức gây lo âu và mất ngủ, còn ở một số trường hợp khác, khả năng phản ứng với căng thẳng lại bị suy giảm, làm trầm trọng thêm cảm giác bất lực hoặc trầm cảm. Quan niệm 'khủng làm tổn thương thận' trong Đông y bảo giám có thể được coi là có mối liên hệ sâu sắc với sự rối loạn mạn tính của trục HPA này. Điều đó đồng nghĩa với việc năng lượng căn bản và chức năng điều hòa của cơ thể đã bị tổn thương.
Những thay đổi của não bộ và hệ thống hormone này dẫn đến sự mất cân bằng của các chất dẫn truyền thần kinh. 'Noradrenaline', chất khuếch đại sự lo âu và sợ hãi, có xu hướng tiết ra quá mức, trong khi 'serotonin', chất điều hòa tâm trạng và cảm giác hạnh phúc, lại bị thiếu hụt. Ngoài ra, khi chức năng của 'axit gamma-aminobutyric (GABA)', chất có tác dụng làm dịu, bị suy giảm, não bộ có thể duy trì trạng thái dễ bị kích thích và không thể bình tâm lại.
Thế nhưng, điều đáng hy vọng là não bộ của chúng ta sở hữu 'tính mềm dẻo thần kinh (Neuroplasticity)' đáng kinh ngạc. Tức là, thông qua các nỗ lực và phương pháp điều trị phù hợp, mạng lưới liên kết của não bộ có thể được tái tổ chức và phục hồi chức năng. Dù không thể xóa bỏ hoàn toàn ký ức đau buồn trong quá khứ, chúng ta vẫn có thể thay đổi cách não bộ xử lý ký ức đó, giúp phân tách nó khỏi hoàn cảnh an toàn ở hiện tại để lưu trữ lại. Tương tự như cách Đông y bảo giám vỗ về phần 'thần' đang lung lay để tìm lại sự bình yên, y học hiện đại cũng đưa ra con đường tái lập sự cân bằng cho não bộ và cơ thể nhằm tìm lại sự thanh thản trong cuộc sống. Đó là lý do vì sao một phương pháp tiếp cận toàn diện, không chỉ đơn thuần ức chế triệu chứng mà còn thúc đẩy sự phục hồi căn bản, lại trở nên quan trọng đến vậy.
