Y học hiện đại hiểu rằng giấc ngủ không đơn thuần là thời gian nghỉ ngơi, mà là một quá trình đa giai đoạn giúp não bộ và cơ thể phục hồi cũng như sắp xếp lại thông tin. Trong giấc ngủ, chúng ta luân phiên trải qua hai giai đoạn chính là giấc ngủ non-REM và giấc ngủ REM. Giấc ngủ non-REM đảm nhận việc nghỉ ngơi và phục hồi thể chất, còn giấc ngủ REM là giai đoạn xuất hiện giấc mơ, khi đó hoạt động của não bộ diễn ra tích cực tương tự như lúc thức.
Bóng đè, tức chứng tê liệt khi ngủ, có liên quan chặt chẽ đến giấc ngủ REM này. Trong giấc ngủ REM, não bộ tạo ra hiện tượng mất trương lực cơ giấc ngủ REM nhằm tạm thời làm bất động các cơ, ngăn chúng ta hành động theo giấc mơ. Tuy nhiên, khi quá trình thức dậy từ giấc ngủ REM không diễn ra suôn sẻ, nghĩa là não bộ đã tỉnh nhưng cơ thể vẫn còn trong trạng thái tê liệt, bạn sẽ trải qua hiện tượng bóng đè. Trạng thái này cũng thường đi kèm ảo giác, xuất hiện khi chức năng mơ của giấc ngủ REM chưa tắt hoàn toàn, khiến ranh giới giữa thực và mơ trở nên mong manh, tựa như não bộ chưa phân định rõ thực tại và giấc chiêm bao.
Vậy còn mơ tỉnh thì sao? Mơ tỉnh là trạng thái nhận biết bản thân đang mơ và có thể điều khiển nội dung giấc mơ ở một mức độ nhất định. Hiện tượng này xuất hiện khi một số vùng não, chủ yếu là thùy trán, hoạt động trong giấc ngủ REM và kích hoạt năng lực siêu nhận thức. Thoạt nhìn có vẻ giống bóng đè, nhưng mơ tỉnh khác biệt lớn ở chỗ người trải nghiệm có thể chủ động kiểm soát. Dẫu vậy, vấn đề nằm ở chỗ trong cơn bóng đè, nhiều người cảm nhận ảo giác chân thực đến mức hoảng sợ, và nếu tái diễn liên tục, điều này sẽ làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng giấc ngủ cũng như gây thêm lo âu.
Hiện tượng tê liệt khi ngủ và ảo giác có thể liên quan đến thiếu ngủ, thói quen sinh hoạt thất thường, căng thẳng, lo âu, trầm cảm hoặc các bệnh nền như chứng ngủ rũ. Đặc biệt, đây cũng có thể là dấu hiệu sớm của các vấn đề thần kinh học như rối loạn hành vi giấc ngủ REM, do đó nếu xảy ra thường xuyên hoặc cản trở sinh hoạt hàng ngày, bạn rất cần tìm đến sự hỗ trợ từ chuyên gia. Để não bộ được nghỉ ngơi thoải mái và chuẩn bị cho ngày mới, việc thấu hiểu và duy trì sự cân bằng tinh tế giữa ngủ và thức là điều thiết yếu.
