Khi soi chiếu trí tuệ từ Đông y bảo giám dưới lăng kính khoa học hiện đại, ta thấy hiện tượng mộng mị dữ dội và thức dậy không sảng khoái có mối liên hệ mật thiết với sự tương tác phức tạp giữa não bộ, hormone và hệ thần kinh.
Ác mộng được biết đến là xuất hiện chủ yếu trong giai đoạn giấc ngủ REM. Giấc ngủ REM là khoảng thời gian quan trọng để xử lý thông tin, cảm xúc đã trải qua và củng cố trí nhớ. Tuy nhiên, khi áp lực cảm xúc quá lớn do căng thẳng, lo âu hay chấn thương tâm lý, trạng thái của giấc ngủ REM sẽ trở nên bất ổn, trực tiếp dẫn đến những giấc mơ mãnh liệt và khó chịu, tức là ác mộng.
Khi đối mặt với căng thẳng, cơ thể tiết ra các hormone căng thẳng như cortisol và adrenaline. Những hormone này kích hoạt phản ứng chiến đấu hay bỏ chạy, đưa cơ thể vào trạng thái tỉnh táo. Nếu sự căng thẳng không được giải tỏa trước khi ngủ và mức cortisol vẫn duy trì ở mức cao, quá trình sản xuất melatonin, hormone kích thích giấc ngủ, sẽ bị cản trở, làm suy giảm chất lượng giấc ngủ nói chung. Melatonin là hormone cốt lõi điều hòa chu kỳ thức-ngủ, căng thẳng phá vỡ nhịp tiết melatonin này, khiến cơ thể khó đi vào giấc ngủ sâu.
Thêm vào đó, sự mất cân bằng chất dẫn truyền thần kinh cũng là nguyên nhân quan trọng gây ra ác mộng và rối loạn giấc ngủ. Serotonin, được gọi là hormone hạnh phúc, cũng chính là tiền chất của melatonin. Khi nồng độ serotonin thấp, chất lượng giấc ngủ giảm sút, cảm giác lo âu hay trầm cảm tăng lên, làm gia tăng khả năng xuất hiện ác mộng. Một chất dẫn truyền thần kinh khác là acid gamma-aminobutyric, tức GABA, đóng vai trò ức chế và làm dịu hoạt động của não bộ; khi thiếu hụt GABA, não sẽ hưng phấn quá mức, gây khó ngủ và ngủ chập chờn.
Hệ thần kinh tự chủ cũng tác động rất lớn. Cơ thể chúng ta có thần kinh giao cảm giúp tăng nhịp tim và tiêu hao năng lượng, cùng thần kinh phó giao cảm giúp thả lỏng cơ thể và tích lũy năng lượng. Trước khi ngủ, thần kinh phó giao cảm cần được kích hoạt để có giấc ngủ ngon. Tuy nhiên, nếu thần kinh giao cảm bị kích thích đến tận đêm muộn do làm việc quá sức, sử dụng điện thoại thông minh hay áp lực tâm lý, cơ thể sẽ nhận định đây là trạng thái nguy hiểm và không thể ngủ yên, dẫn đến giấc ngủ bất an và ác mộng.
Các nghiên cứu gần đây cũng ghi nhận rằng trục ruột-não có ảnh hưởng đến giấc ngủ. Do vi sinh vật đường ruột tham gia vào việc sản sinh nhiều chất dẫn truyền thần kinh khác nhau bao gồm cả serotonin, nên khi sức khỏe đường ruột không tốt, chất lượng giấc ngủ cũng có thể bị ảnh hưởng tiêu cực. Như vậy, khoa học hiện đại đã chứng minh rõ ràng rằng ác mộng không đơn thuần là chuyện xảy ra trong đầu, mà là tín hiệu tổng hòa từ não bộ, hormone, hệ thần kinh và cả sức khỏe đường ruột. Sự bất an của 'hồn' và 'thần' mà Đông y bảo giám đề cập chính là cách diễn giải cổ xưa cho những mất cân bằng sinh lý phức tạp này theo y học hiện đại.
