Y học hiện đại giải thích tầm quan trọng của ‘tâm’ trong Đông y bảo giám bằng mối liên hệ sâu sắc với não bộ, đặc biệt là hệ viền, nơi điều hòa cảm xúc và phản ứng căng thẳng. Hội chứng kiệt sức là trạng thái cơ thể không còn khả năng thích nghi với căng thẳng mạn tính và rơi vào kiệt quệ, đây là sự suy giảm chức năng toàn thân chứ không đơn thuần là vấn đề tâm lý. Về bản chất, rối loạn chức năng của ‘trục hạ đồi-tuyến yên-tuyến thượng thận (trục HPA)’ và mất cân bằng hệ thần kinh tự chủ được xem là những nguyên nhân chính.
Căng thẳng kéo dài kích hoạt quá mức trục HPA, thúc đẩy tiết cortisol, một loại hormone căng thẳng. Ban đầu, nó cung cấp năng lượng và duy trì trạng thái tỉnh táo để giúp đối phó với căng thẳng, nhưng nếu tình trạng này kéo dài, thụ thể cortisol sẽ trở nên trơ lì và chức năng điều hòa của trục HPA bị phá vỡ. Nồng độ cortisol cao mạn tính gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến não bộ, đặc biệt làm tổn thương các tế bào thần kinh ở hồi hải mã chịu trách nhiệm về trí nhớ và học tập, đồng thời làm giảm chức năng của vỏ não trước trán, dẫn đến suy giảm nhận thức như giảm tập trung, suy giảm trí nhớ và suy giảm khả năng phán đoán. Điều này hoàn toàn tương đồng với trạng thái tổn thương ‘thần minh’ trong Đông y bảo giám.
Bên cạnh đó, kiệt sức còn dẫn đến mất cân bằng các chất dẫn truyền thần kinh. Dopamine chịu trách nhiệm về niềm vui, phần thưởng và động lực; serotonin mang lại cảm giác hạnh phúc, ổn định; cùng norepinephrine liên quan đến sự tỉnh táo và tập trung, khi bị cạn kiệt hoặc mất cân bằng sẽ khiến ta rơi vào chứng mệt mỏi vô lực, mất động lực, trầm cảm và không còn cảm nhận được niềm vui, tức ‘chứng mất khoái cảm (anhedonia)’. Đây chính là những triệu chứng cốt lõi của tình trạng kiệt sức mà người hiện đại hay than phiền.
Về phương diện hệ thần kinh tự chủ, những vấn đề lớn cũng nảy sinh. Trong trạng thái căng thẳng, thần kinh giao cảm bị hưng phấn quá mức khiến nhịp tim tăng nhanh, huyết áp tăng cao và cơ bắp căng thẳng, duy trì phản ứng chiến đấu hay bỏ chạy liên tục. Ngược lại, hoạt động của thần kinh phó giao cảm giúp cơ thể thư giãn và phục hồi lại bị ức chế, khiến cho dù có nghỉ ngơi đầy đủ mệt mỏi vẫn không tan, dẫn đến nhiều triệu chứng thể chất đa dạng như khó tiêu, mất ngủ và suy giảm miễn dịch. Tình trạng ‘tâm hỏa kháng tiến’ trong Đông y bảo giám có thể được lý giải theo góc nhìn hiện đại là trạng thái căng thẳng của cơ thể và phản ứng viêm do tăng hoạt thần kinh giao cảm gây ra.
Tóm lại, kiệt sức là một tình trạng phức tạp gây ra những biến đổi trên diện rộng khắp cấu trúc và chức năng não bộ, cân bằng hormone, hệ thống dẫn truyền thần kinh và hệ thần kinh tự chủ. Cần hiểu rằng đây không phải là sự yếu đuối về mặt tinh thần, mà là trạng thái ‘kiệt sức toàn thân’ khi các hệ thống quan trọng nhất của cơ thể bị quá tải do căng thẳng mạn tính và không còn có thể vận hành bình thường được nữa.
Từ khóa bệnh liên quan
