Hiện tượng tâm tổn thương tỳ được Đông y bảo giám nhắc đến từ hàng ngàn năm trước, nay đang được y học hiện đại nghiên cứu dưới tên gọi 'trục ruột-não (Gut-Brain Axis)'. Não và ruột như được kết nối qua một đường dây vô hình để trao đổi thông tin liên tục. Cảm xúc hay căng thẳng từ não ảnh hưởng trực tiếp đến ruột, và ngược lại, trạng thái của ruột cũng tác động đến cảm xúc của não, tạo thành hệ thống tương tác hai chiều.
Khi bị căng thẳng, não tiết ra hormone cortisol, tác động trực tiếp lên hệ thần kinh tự chủ điều hòa dạ dày ruột. Quá trình này ức chế hoạt động của thần kinh phó giao cảm (dây thần kinh phế vị), vốn chịu trách nhiệm tiêu hóa và thư giãn dạ dày, đồng thời kích hoạt quá mức thần kinh giao cảm gây phản ứng chiến đấu hoặc bỏ chạy. Khi đó, nhu động dạ dày ruột trở nên bất thường hoặc chậm lại, việc tiết enzyme tiêu hóa giảm đi và quá trình tiết axit dạ dày cũng bị ảnh hưởng. Một số người do căng thẳng mà axit dạ dày tiết quá mức gây cồn cào xót ruột, trong khi người khác lại thiếu axit khiến thức ăn lưu lại dạ dày lâu hơn, dẫn đến cảm giác chướng bụng và khó tiêu. Thêm vào đó, chức năng của lớp chất nhầy bảo vệ thành dạ dày suy giảm khiến niêm mạc nhạy cảm hơn, dẫn đến tình trạng 'tăng nhạy cảm nội tạng (visceral hypersensitivity)', khiến một kích thích nhỏ cũng gây đau hoặc khó chịu rõ rệt. Thức ăn chỉ chạm nhẹ vào thành dạ dày cũng có thể kích hoạt cảm giác đau.
Khái niệm viêm dạ dày thần kinh hay khó tiêu chức năng trong y học hiện đại chính là kết quả của chuỗi phản ứng phức tạp này. Nội soi thường không phát hiện tổn thương viêm hay loét cụ thể trên dạ dày. Dạ dày không có tổn thương cấu trúc, nhưng do sự gián đoạn kết nối giữa não và ruột cùng sự mất cân bằng hệ thần kinh tự chủ, chức năng tiêu hóa không thể vận hành bình thường. Tuy nhiên, nếu vấn đề chức năng này trở thành mạn tính, nó có thể dẫn đến các bệnh lý cấu trúc thực sự như viêm dạ dày hay viêm thực quản trào ngược, không nên xem nhẹ. Cần hiểu rằng căng thẳng không chỉ là vấn đề tâm lý đơn thuần, mà là một phản ứng thể chất mạnh mẽ làm thay đổi nhu động ruột, chức năng bài tiết và cả độ nhạy cảm của thành dạ dày. Vì vậy, tôi thường chia sẻ với bệnh nhân rằng hãy xoa dịu tâm trí trước khi xoa dịu dạ dày. Não và ruột là một thể thống nhất, không ngừng tác động lẫn nhau. Tâm bất an thì dạ dày bất ổn, tâm bình yên thì dạ dày mới nhẹ nhõm. Tìm và điều trị nguyên nhân gốc rễ thay vì chỉ dựa vào thuốc kháng axit hay thuốc tiêu hóa chính là chìa khóa then chốt để cải thiện viêm dạ dày thần kinh.
