Hiện tượng ăn bao nhiêu cũng không có sức không chỉ đơn thuần là vấn đề của cơ quan tiêu hóa, mà còn là dấu hiệu phản ánh tình trạng mất cân bằng dinh dưỡng toàn thân và rối loạn chuyển hóa. Y học hiện đại nhìn nhận vấn đề này qua hội chứng kém hấp thu chất dinh dưỡng. Khái niệm chức năng tỳ vị trong Đông y bảo giám tương ứng với hoạt động của hệ tiêu hóa, cụ thể là khả năng hấp thu của ruột non và đại tràng, vai trò của các cơ quan tiết enzyme tiêu hóa như gan, tụy, cùng sự phối hợp nhịp nhàng giữa hệ thần kinh và hệ nội tiết.
Sau giai đoạn tiêu hóa sơ bộ tại dạ dày, ruột non tiến hành hấp thu các nhóm chất dinh dưỡng chính gồm carbohydrate, protein, chất béo cùng các vi chất dinh dưỡng như vitamin và khoáng chất. Các nhung mao và vi nhung mao trên thành ruột non mở rộng tối đa diện tích tiếp xúc, giúp quá trình hấp thu diễn ra hiệu quả. Khi khâu hấp thu này gặp cản trở do nhiều nguyên nhân, thức ăn không được phân giải triệt để hoặc không thể vượt qua hàng rào ruột để vào tuần hoàn máu. Hậu quả là cơ thể thiếu hụt calo và dưỡng chất thiết yếu, dẫn đến các biểu hiện toàn thân như mệt mỏi mạn tính, uể oải, sụt cân, giảm khối lượng cơ và suy giảm miễn dịch.
Nguyên nhân dẫn đến kém hấp thu chất dinh dưỡng theo y học hiện đại rất phong phú. Đầu tiên là thiếu hụt enzyme tiêu hóa. Tình trạng suy giảm chức năng tụy do viêm tụy hoặc xơ nang khiến các enzyme phân giải carbohydrate, protein, chất béo không được bài tiết đủ, gây khó khăn cho việc tiêu hóa. Thứ hai là thiếu hụt axit mật. Axit mật do gan sản xuất và lưu trữ tại túi mật đóng vai trò quyết định trong việc tiêu hóa và hấp thu chất béo; khi đường mật tắc nghẽn hoặc suy giảm chức năng gan, việc hấp thu chất béo sẽ bị đình trệ. Thứ ba là tổn thương niêm mạc ruột non. Bệnh celiac do không dung nạp gluten, các bệnh viêm ruột như bệnh Crohn hoặc viêm loét đại tràng làm tổn thương bề mặt niêm mạc ruột non và suy giảm tỷ lệ hấp thu. Ngoài ra, loạn khuẩn ruột non (SIBO), nhiễm ký sinh trùng, việc dùng thuốc kháng sinh hoặc thuốc kháng acid kéo dài cũng gây hại cho niêm mạc ruột. Thứ tư, giảm tiết axit dạ dày do phẫu thuật dạ dày hoặc viêm teo dạ dày làm giảm khả năng hấp thu một số dưỡng chất nhất định, đặc biệt là vitamin B12.
Đáng chú ý là tình trạng mất cân bằng trục ruột-não. Hệ tiêu hóa không chỉ đảm nhiệm việc hấp thu mà còn sở hữu hệ thần kinh ruột riêng biệt, liên tục tương tác hai chiều với não bộ. Căng thẳng, lo âu hoặc trầm cảm tác động trực tiếp đến nhu động ruột, sự bài tiết enzyme tiêu hóa, làm tăng độ thấm ruột qua hội chứng rò rỉ ruột và gây cản trở hấp thu. Ngược lại, mất cân bằng vi sinh vật đường ruột ảnh hưởng đến việc tổng hợp các chất dẫn truyền thần kinh như serotonin và dopamine, tác động tiêu cực đến tâm trạng và chức năng não bộ. Trục ruột-não bị xáo trộn không chỉ là trục trặc ở việc ăn uống mà còn ảnh hưởng đến toàn bộ thể chất và tinh thần. Tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng kéo dài do kém hấp thu làm suy giảm nhận thức, gây mệt mỏi hệ thần kinh, tạo nên vòng luẩn quẩn khiến cơ thể thêm uể oải và rơi vào trạng thái trầm uất.
Vì vậy, khi tình trạng ăn uống đầy đủ nhưng cơ thể vẫn cạn kiệt sức lực kéo dài, bạn không nên xem nhẹ như một cơn mệt mỏi nhất thời. Hãy chủ động thăm khám tại khoa tiêu hóa để xác định chính xác nguyên nhân và có kế hoạch phục hồi sức khỏe đường ruột kịp thời, bởi đây là tín hiệu cảnh báo quan trọng cho sức khỏe của toàn bộ cơ thể.
