Quá trình tiêu hóa của cơ thể giống như một bản hòa tấu phức tạp và tinh vi. Trong đó, mật đóng vai trò như người nhạc trưởng và nhạc cụ chủ chốt. Mật được tạo ra từ gan khoảng 500 đến 1000ml mỗi ngày và được lưu trữ trong túi mật. Khi chúng ta ăn thức ăn, đặc biệt là khi thành phần chất béo đi vào ruột non, một loại hormone có tên cholecystokinin (CCK) sẽ được tiết ra để kích thích túi mật co bóp và bài xuất mật vào ruột non. Mật này nhũ hóa chất béo thành các hạt nhỏ li ti, tạo điều kiện thuận lợi cho enzyme tiêu hóa hoạt động và hỗ trợ hấp thu vitamin tan trong chất béo. Để tiêu hóa diễn ra trơn tru, việc mật được tiết ra đúng lúc là điều kiện tiên quyết.
Tuy nhiên, có những trường hợp xảy ra trục trặc trong quá trình bài xuất mật, nghĩa là quá trình túi mật co bóp và đường mật mở ra bị cản trở. Tình trạng này được gọi chung là rối loạn vận động đường mật (biliary dyskinesia). Rối loạn vận động đường mật xuất hiện khi phát sinh vấn đề chức năng, chẳng hạn sức co bóp của bản thân túi mật bị suy giảm, hoặc cơ vòng Oddi đóng vai trò như cánh cửa để mật đi vào ruột non không mở ra đúng lúc hoặc co thắt quá mức. Dù không có bất thường cấu trúc rõ ràng như sỏi mật hay khối u, bệnh vẫn gây đau thượng vị và triệu chứng khó tiêu hệt như khi có sỏi mật, khiến người bệnh vô cùng khó chịu. Nhiều người đến bệnh viện kiểm tra vấn đề này nhưng chỉ nhận được chẩn đoán do yếu tố thần kinh mà không tìm ra nguyên nhân, đành chịu đựng sự bức bối kéo dài.
Triệu chứng chính của rối loạn vận động đường mật rất tương đồng với trạng thái tâm hạ phiền nhiệt được nhắc đến trong Đông y bảo giám. Điển hình là cơn đau ở hạ sườn phải hoặc vùng thượng vị xuất hiện sau bữa ăn, đặc biệt sau khi ăn đồ dầu mỡ, kèm theo cảm giác tức nặng, khó tiêu, đầy bụng, buồn nôn, nôn mửa. Vì mật không được tiết ra bình thường nên việc tiêu hóa chất béo trở nên khó khăn, dẫn đến cảm giác khó chịu và bức bối trong bụng. Một số người có thể bị đau ngực hoặc đau lan ra sau lưng, và cũng có rất nhiều người phải chịu đựng chứng khó tiêu mạn tính suốt thời gian dài. Những triệu chứng này rất giống với các bệnh dạ dày ruột khác như viêm thực quản trào ngược, viêm dạ dày, viêm tụy, do đó việc chẩn đoán chính xác là vô cùng quan trọng.
Y học hiện đại tiến hành một số xét nghiệm để chẩn đoán rối loạn vận động đường mật. Đầu tiên, siêu âm bụng được thực hiện để xác định xem có sỏi mật hay bất thường cấu trúc túi mật hay không. Nếu không có bất thường, phương pháp xạ hình chức năng túi mật kích thích bằng CCK (HIDA scan with CCK stimulation) sẽ được cân nhắc. Xét nghiệm này đo phân suất tống xuất của túi mật bằng cách tiêm cholecystokinin qua đường tĩnh mạch; nếu phân suất tống xuất túi mật giảm xuống dưới một ngưỡng nhất định, thường là 35 đến 40%, bệnh nhân sẽ được chẩn đoán là suy giảm chức năng vận động túi mật. Tùy từng trường hợp, các xét nghiệm chuyên sâu hơn như nội soi mật tụy ngược dòng (ERCP) để đo áp lực cơ vòng Oddi hoặc siêu âm nội soi (EUS) cũng có thể cần thiết. Nếu bạn đang khổ sở vì chứng khó tiêu không rõ nguyên nhân, bạn cũng có thể cân nhắc thực hiện các xét nghiệm này.
Dưới góc nhìn của y học cổ truyền Hàn Quốc, rối loạn vận động đường mật có mối liên hệ mật thiết với can khí uất kết, đởm nhiệt hay tỳ vị hư nhược. Khi căng thẳng hoặc làm việc quá sức khiến can khí bị tắc nghẽn, chức năng của đởm vốn là cặp bài trùng với can cũng bị ảnh hưởng, làm cho việc tiết mật và lưu thông mật không còn trơn tru. Điều này tương đồng với khái niệm rối loạn chức năng điều hòa của hệ thần kinh trong y học hiện đại, đặc biệt là sự mất cân bằng giữa hệ thần kinh phó giao cảm và hệ thần kinh ruột. Thêm vào đó, thói quen thường xuyên ăn đồ dầu mỡ hoặc ăn quá no có thể tích tụ thấp nhiệt ở đởm, làm tăng độ đặc của mật và khiến việc bài xuất càng trở nên khó khăn hơn. Như vậy, dù y học Đông và Tây dùng ngôn ngữ khác nhau để diễn giải sự bất ổn của cơ thể, nhưng từ tận sâu xa đều tìm thấy mối quan hệ nhân quả tương đồng. Cả hai nền y học đều chỉ ra rằng khi sự cân bằng và lưu thông trong cơ thể được duy trì thì mật mới có thể chảy đều đặn và hệ tiêu hóa mới được thoải mái. Việc điều chỉnh lại nhịp điệu tiêu hóa của cơ thể có thể là chìa khóa chữa lành quan trọng nhất.
