Y học hiện đại chủ yếu chẩn đoán tình trạng ợ nóng và khó chịu vùng thượng vị do tăng tiết axit dạ dày là 'bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD, Gastroesophageal Reflux Disease)' hoặc 'khó tiêu chức năng (Functional Dyspepsia)'. Đặc biệt, bệnh trào ngược dạ dày thực quản là tình trạng axit dạ dày trào ngược lên thực quản gây kích thích và viêm niêm mạc thực quản, trong đó một trong những nguyên nhân then chốt là rối loạn chức năng của cơ thắt thực quản dưới (LES, Lower Esophageal Sphincter) nằm ở ranh giới giữa thực quản và dạ dày. Cơ vòng này vốn dĩ phải đóng vai trò như một cánh cửa ngăn chặn sự trào ngược của các chất trong dạ dày, nhưng lại gặp vấn đề do giãn ra quá thường xuyên hoặc không thể đóng kín hoàn toàn.
Tại sao cơ thắt thực quản dưới lại bị giãn? Có nhiều yếu tố phối hợp tác động. Tăng áp lực trong ổ bụng do béo phì, thức ăn nhiều chất béo hoặc cay mặn kích thích, caffeine, rượu bia, hút thuốc lá và một số loại thuốc đều có thể làm suy yếu chức năng cơ vòng. Thế nhưng, điều chúng ta cần chú ý ở đây chính là ‘căng thẳng’. Não bộ và ruột được kết nối chặt chẽ qua con đường thần kinh gọi là 'trục ruột-não (Gut-Brain Axis)', và căng thẳng sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến chức năng đường tiêu hóa thông qua trục này. Căng thẳng tột độ có thể làm thay đổi hoạt động của dây thần kinh phế vị (Vagus Nerve) dẫn đến suy giảm nhu động đường tiêu hóa, hoặc làm mất cân bằng tiết axit dạ dày. Thêm vào đó, sự gia tăng tiết hormone căng thẳng như cortisol sẽ làm trầm trọng thêm phản ứng viêm ở niêm mạc dạ dày-ruột, đồng thời làm tăng nhạy cảm nội tạng khiến người bệnh cảm thấy đau đớn hoặc khó chịu dữ dội hơn dù chỉ với kích thích nhỏ.
Các nghiên cứu gần đây chỉ ra rằng môi trường vi sinh vật đường ruột, tức sự mất cân bằng hệ vi sinh vật cũng có thể ảnh hưởng đến chức năng tiêu hóa và phản ứng viêm. Sự suy giảm vi khuẩn có lợi và gia tăng vi khuẩn có hại làm tăng tính thấm của niêm mạc ruột gây ra viêm nhiễm, điều này lại có thể góp phần khởi phát hoặc làm trầm trọng thêm bệnh trào ngược dạ dày thực quản. Vi khuẩn Helicobacter pylori cư trú tại dạ dày cũng gây viêm dạ dày hoặc loét làm ảnh hưởng đến việc tiết axit dạ dày, tuy nhiên trong một số trường hợp vi khuẩn này lại gây viêm teo dạ dày làm giảm tiết axit dạ dày, vì vậy việc nắm bắt chính xác tình trạng của từng cá nhân là vô cùng quan trọng.
Nhiều người sử dụng thuốc ức chế bơm proton (PPI, Proton Pump Inhibitor), dù thuốc này hiệu quả trong việc làm giảm triệu chứng nhưng lại không giải quyết được các nguyên nhân gốc rễ như rối loạn chức năng cơ vòng hay căng thẳng. Thậm chí, việc sử dụng lâu dài có thể dẫn đến các tác dụng phụ như cản trở hấp thu dinh dưỡng, mất cân bằng vi sinh vật đường ruột nên cần hết sức lưu ý. Sau cùng, y học hiện đại cũng dần thừa nhận rằng tăng tiết axit dạ dày và viêm thực quản trào ngược không đơn thuần là vấn đề của riêng axit dạ dày, mà cần một phương pháp tiếp cận toàn diện bao gồm thói quen ăn uống, sinh hoạt, kiểm soát căng thẳng và cân bằng tổng thể cơ thể. Điều này có thể xem là cùng chung mạch tư duy với việc điều trị 'vị nhiệt' trong Đông y bảo giám.
