"Vì sao người khác ăn không sao mà mình cứ ăn món này vào là lại đau bụng?" Chắc hẳn có rất nhiều người băn khoăn như vậy. Đặc biệt, có không ít người phải chịu đựng nhiều triệu chứng tiêu hóa như đau bụng, tiêu chảy, táo bón, đầy hơi dù không hề có bất thường cụ thể nào. Tình trạng này được gọi là hội chứng ruột kích thích. Y học hiện đại đang nghiên cứu nguyên nhân của hội chứng ruột kích thích dưới nhiều góc độ, và một trong những khái niệm nhận được nhiều sự chú ý gần đây chính là FODMAP.
FODMAP là từ viết tắt của oligosaccharide, disaccharide, monosaccharide và polyol có thể lên men, là tên gọi chung của các carbohydrate nhất định khó hấp thu tại ruột và dễ bị lên men. Chúng có nhiều trong si-rô bắp hàm lượng fructose cao, bột mì, các sản phẩm từ sữa, cùng một số loại trái cây và rau củ. Các thành phần FODMAP này không được hấp thu hoàn toàn ở ruột non mà đi xuống đại tràng, tại đây chúng bị vi sinh vật trong đại tràng lên men nhanh chóng và tạo ra lượng khí quá mức. Lượng khí này làm căng giãn thành ruột, dẫn đến đau bụng, khó tiêu và cảm giác chướng bụng. Ngoài ra, FODMAP còn tạo ra tác dụng áp suất thẩm thấu kéo nước vào lòng ruột, gây ra tiêu chảy.
Tuy nhiên, bản thân FODMAP không phải là toàn bộ vấn đề. Y học hiện đại rất chú trọng đến khái niệm trục não ruột, cho thấy sự liên kết chặt chẽ giữa ruột và não bộ. Ruột của chúng ta sở hữu lượng lớn tế bào thần kinh và chất dẫn truyền thần kinh đến mức được mệnh danh là 'bộ não thứ hai'. Các yếu tố tâm lý như căng thẳng, lo âu, trầm cảm có thể truyền tín hiệu từ não xuống ruột, kích thích quá mức hoặc ức chế nhu động ruột. Ví dụ, hormone căng thẳng cortisol có thể làm tăng tính thấm ruột gây viêm và phá vỡ cân bằng vi sinh vật đường ruột. Khi tính thấm của hàng rào ruột gia tăng như vậy, FODMAP chưa được tiêu hóa sẽ dễ dàng tiếp xúc với niêm mạc ruột hơn và gây kích thích viêm.
Thêm vào đó, loạn khuẩn cũng được coi là nguyên nhân quan trọng của hội chứng ruột kích thích. Một đường ruột khỏe mạnh luôn có sự cân bằng hợp lý giữa vi khuẩn có lợi và vi khuẩn có hại. Nhưng khi sự cân bằng này bị phá vỡ do dùng thuốc kháng sinh nhất định, chế độ ăn uống hay căng thẳng, vi khuẩn có hại sẽ tăng sinh quá mức. Những vi khuẩn có hại này lên men FODMAP để sinh ra lượng khí dư thừa cùng các chất độc tính, kích thích niêm mạc ruột, kích hoạt phản ứng viêm và làm tăng độ nhạy cảm của ruột. Nói cách khác, ngay cả những thực phẩm FODMAP vốn bình thường cũng có thể trở thành yếu tố gây áp lực nặng nề cho ruột trong trạng thái mất cân bằng này.
Nghiên cứu gần đây cho thấy, bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích có ngưỡng đau của ruột thấp hơn so với người khỏe mạnh, nên họ cảm nhận cơn đau rõ rệt hơn trước những kích thích nhỏ. Đó chính là lý do vì sao sự sinh khí hay tăng lượng nước do hấp thu FODMAP dù không gây trở ngại lớn cho người bình thường, nhưng lại có thể mang đến nỗi đau đớn dữ dội cho người mắc hội chứng ruột kích thích. Do đó, việc kiểm soát hội chứng ruột kích thích đòi hỏi sự kết hợp toàn diện, không chỉ dừng lại ở chế độ ăn hạn chế FODMAP mà còn phải quản lý căng thẳng, cải thiện môi trường vi sinh vật đường ruột và thay đổi thói quen sinh hoạt tổng thể vì sức khỏe đường ruột.
