Quả thật, nhìn từ góc độ y học hiện đại, chúng ta không khỏi ngạc nhiên trước tầm nhìn khoa học sâu sắc của khái niệm ‘thủy thổ bất phục’ trong Đông y bảo giám. Lý do khiến đường ruột dễ gặp trục trặc khi đi du lịch nước ngoài thực sự rất phức tạp. Chúng ta thường nghĩ đơn giản là do thức ăn lạ, nhưng cơ thể phản ứng với sự thay đổi môi trường tinh tế hơn thế rất nhiều.
Điều đầu tiên cần nhắc tới là vấn đề ‘nhiễm trùng’. Nguyên nhân phổ biến nhất của tiêu chảy du lịch chính là các vi sinh vật như vi khuẩn, virus và ký sinh trùng. Đặc biệt ở những khu vực điều kiện vệ sinh kém, khi dùng nước hoặc thực phẩm bị ô nhiễm, ruột sẽ phải đối mặt với các vi khuẩn có hại chưa từng quen thuộc. Điển hình là Escherichia coli, Salmonella, norovirus. Những mầm bệnh này kích thích niêm mạc ruột và tiết ra độc tố, gây tiêu chảy cấp tính.
Tuy nhiên, nhiễm trùng không phải là tất cả. Chuyến đi còn tạo ra căng thẳng rất lớn cho cơ thể. Rối loạn giấc ngủ do lệch múi giờ, tâm lý căng thẳng ở môi trường lạ, giờ ăn thất thường, cùng không gian ghế ngồi chật hẹp và không khí khô hanh trên máy bay, tất cả đều đóng vai trò là yếu tố gây stress. Não bộ và ruột liên kết chặt chẽ qua mạng thần kinh gọi là ‘trục ruột-não’, nên khi não bị căng thẳng, tín hiệu này sẽ truyền ngay xuống ruột, ảnh hưởng đến nhu động và sự tiết dịch tiêu hóa. Hormone căng thẳng cortisol có thể làm tăng tính thấm niêm mạc ruột, gây phản ứng viêm hoặc góp phần làm biến đổi hệ vi sinh vật đường ruột.
Bên cạnh đó, trong cơ thể có ‘nhịp sinh học ngày đêm’ đóng vai trò như chiếc đồng hồ sinh học chu kỳ 24 giờ. Khi nhịp này bị xáo trộn do chênh lệch múi giờ, nhu động ruột cũng khó tránh khỏi trở nên thất thường. Ruột rơi vào tình trạng hỗn loạn, chẳng hạn như ban đêm lẽ ra cần hoạt động thì lại nghỉ ngơi, hoặc ban ngày đáng lẽ hoạt động thì lại ngưng trệ. Đây là nguyên nhân lớn dẫn đến cả tiêu chảy lẫn táo bón.
Và một yếu tố không thể bỏ qua chính là sự biến đổi của ‘hệ vi sinh vật đường ruột’. Mỗi người đều có một hệ vi sinh vật đường ruột đặc trưng riêng. Khi tiếp xúc với nước, thức ăn và môi trường mới, ruột sẽ chạm trán với vô số vi sinh vật chưa từng gặp trước đây. Điều này làm mất cân bằng giữa lợi khuẩn đường ruột và vi khuẩn có hại, dẫn đến loạn khuẩn, biểu hiện dưới nhiều dạng như khó tiêu, tiêu chảy hoặc táo bón.
Ngay cả sự thay đổi chế độ ăn uống khi đi du lịch cũng tạo thêm gánh nặng cho ruột. Việc thiếu hụt chất xơ, hay thường xuyên ăn món nhiều dầu mỡ và gia vị lạ sẽ khiến ruột khó tiêu hóa trọn vẹn và dễ sinh bệnh. Trong khoang máy bay hoặc môi trường khô ráo, cơ thể rất dễ bị thiếu nước, và đây cũng là thủ phạm chính làm trầm trọng thêm chứng táo bón.
Tóm lại, những rắc rối đường ruột khi đi du lịch không bắt nguồn từ một nguyên nhân đơn lẻ, mà là phản ứng thích nghi tự nhiên của cơ thể trước sự tác động tổng hòa của nhiễm trùng, căng thẳng, rối loạn nhịp sinh học ngày đêm, biến đổi hệ vi sinh vật đường ruột, thay đổi chế độ ăn và thiếu nước. Thật ấn tượng khi khái niệm ‘thủy thổ bất phục’ của Đông y bảo giám lại có thể được y học hiện đại giải thích rõ ràng qua các hiện tượng sinh lý đa tầng và tinh tế đến vậy.
