Y học hiện đại giải thích trí tuệ của Đông y bảo giám dưới một góc nhìn khác, chính là sự mất cân bằng hệ thần kinh tự chủ. Hệ thần kinh tự chủ của cơ thể chia thành thần kinh giao cảm và thần kinh phó giao cảm. Hai nhánh này giữ trạng thái cân bằng tựa chiếc bập bênh, vô thức điều hòa các chức năng cơ bản như nhịp tim, hô hấp và tiêu hóa. Tuy nhiên, căng thẳng triền miên, ăn uống thất thường và thiếu ngủ trong cuộc sống hiện đại rất dễ phá vỡ cân bằng hệ thần kinh tự chủ.
Đặc biệt, 'khó tiêu thể thượng nhiệt hạ hàn' thường xuất hiện khi thần kinh giao cảm bị hưng phấn quá mức, còn chức năng của thần kinh phó giao cảm lại suy giảm tương đối. Thần kinh giao cảm nhận định cơ thể đang trong 'tình huống nguy hiểm' và kích hoạt phản ứng 'chiến đấu hay bỏ chạy'. Khi đó, chức năng tiêu hóa bị đẩy lùi về thứ tự ưu tiên thấp hơn. Tiết axit dạ dày tăng lên nhưng cơ dạ dày và cơ thực quản lại căng cứng, khiến axit dễ trào ngược lên thực quản. Chức năng của cơ thắt thực quản trên và cơ thắt thực quản dưới trở nên bất ổn, khiến chất chứa trong dạ dày dễ dàng trào ngược. Thêm vào đó, các hormone căng thẳng như cortisol và adrenaline làm giảm lưu lượng máu đến niêm mạc dạ dày-ruột, kích hoạt phản ứng viêm và làm tăng tính nhạy cảm của đường tiêu hóa. Đây chính là cách y học hiện đại giải thích cho triệu chứng 'thượng nhiệt gây cồn cào nóng rát' mà bạn cảm nhận được.
Trái lại, điều gì sẽ xảy ra khi thần kinh phó giao cảm vốn đảm nhiệm 'nghỉ ngơi và tiêu hóa' bị suy yếu? Quá trình tiêu hóa sẽ chậm lại, nhu động ruột trở nên uể oải. Thức ăn lưu lại lâu trong dạ dày và ruột gây đầy trướng, cảm giác chướng bụng, việc tiết enzyme tiêu hóa cùng tiết mật cũng kém trơn tru khiến tỷ lệ hấp thu dinh dưỡng giảm sút. Do đó, môi trường vi sinh vật đường ruột có sự biến động, vi khuẩn có lợi suy giảm còn vi khuẩn có hại gia tăng, dẫn đến tình trạng 'loạn khuẩn đường ruột' trầm trọng hơn. Loạn khuẩn đường ruột sinh ra quá nhiều khí và gây viêm nhiễm, tạo nên vòng luẩn quẩn dẫn tới giảm nhu động ruột, bụng dưới cảm giác lạnh, táo bón hoặc tiêu chảy như các biểu hiện của 'hạ hàn'. Trong toàn bộ quá trình này, vai trò của dây thần kinh phế vị cực kỳ quan trọng. Dây thần kinh phế vị là dây thần kinh phó giao cảm chủ chốt kết nối trực tiếp não bộ với cơ quan tiêu hóa nhằm điều hòa toàn bộ hoạt động tiêu hóa. Khi căng thẳng làm suy giảm hoạt tính của dây thần kinh phế vị, toàn bộ chức năng tiêu hóa sẽ bị ức chế, khiến triệu chứng 'đường ruột lạnh' thêm trầm trọng.
Xét cho cùng, khó tiêu thể thượng nhiệt hạ hàn với biểu hiện 'dạ dày nóng' và 'đường ruột lạnh' không đơn thuần là rắc rối riêng lẻ ở dạ dày hay ruột, mà là hệ quả của việc mất đi sự cân bằng tinh tế của hệ thần kinh tự chủ điều phối toàn bộ cơ thể. Căng thẳng mạn tính, thói quen sinh hoạt bất thường và chế độ ăn sai lầm cùng kết hợp làm hỏng bản hòa tấu êm dịu của cơ thể. Tình trạng mất cân bằng này thường được chẩn đoán dưới dạng các bệnh lý hiện đại khác nhau như viêm thực quản trào ngược, hội chứng ruột kích thích (IBS), khó tiêu chức năng. Giờ đây, có lẽ bạn đã hiểu rõ hơn lý do vì sao nỗi đau nóng rát bên trên và sự khó chịu do lạnh bụng bên dưới lại cùng lúc ập đến, cũng như mối liên kết sâu xa của chúng bên trong cơ thể.
