Thưa các bạn, câu chuyện về 'tam tiêu' trong Đông y bảo giám nghe có vẻ hơi khó hiểu, nhưng nếu diễn giải bằng ngôn ngữ của y học hiện đại, nó tương đồng một cách đáng kinh ngạc với sự rối loạn mà 'hệ thần kinh tự chủ' của cơ thể trải qua. Hệ thần kinh tự chủ đúng như tên gọi của nó, là hệ thống tự động điều hòa mọi chức năng của cơ thể mà không phụ thuộc vào ý chí chủ quan. Nó thực hiện các chức năng thiết yếu duy trì sự sống ngày đêm không ngừng nghỉ như nhịp tim, nhịp thở, điều hòa thân nhiệt và duy trì huyết áp. Hệ thần kinh tự chủ được chia làm hai trục chính là 'thần kinh giao cảm' và 'thần kinh phó giao cảm', cả hai phối hợp cân bằng như một chiếc bập bênh để duy trì cơ thể ở trạng thái tối ưu.
Thần kinh giao cảm chủ yếu kích hoạt khi ở chế độ căng thẳng, hưng phấn, hoạt động, làm tăng nhịp tim, co mạch và huy động năng lượng. Nó giống như một nhân viên bảo vệ luôn sẵn sàng ứng phó với tình huống khẩn cấp. Ngược lại, thần kinh phó giao cảm chiếm ưu thế khi ở chế độ thư giãn, nghỉ ngơi, tiêu hóa, làm giảm nhịp tim, giãn mạch để cơ thể nghỉ ngơi và tích trữ năng lượng. Nó tựa như một người điều dưỡng vỗ về cơ thể mệt mỏi.
Thế nhưng khi bước vào thời kỳ mãn kinh, lượng hormone estrogen trong cơ thể người phụ nữ suy giảm nghiêm trọng. Estrogen không chỉ ảnh hưởng đến chức năng sinh sản mà còn tác động trực tiếp lên trung tâm thần kinh tự chủ như vùng dưới đồi. Khi nồng độ estrogen mất ổn định, trung tâm điều hòa thân nhiệt ở vùng dưới đồi rất dễ gặp trục trặc. Các triệu chứng điển hình như đột ngột bốc hỏa ở mặt, cổ, ngực hay đổ mồ hôi trộm ban đêm xảy ra do chức năng vận mạch của hệ thần kinh tự chủ mất ổn định, khiến mạch máu giãn ra rồi co lại đột ngột.
Ngoài ra, mất cân bằng hệ thần kinh tự chủ không chỉ giới hạn ở vấn đề điều hòa thân nhiệt. Khi thần kinh giao cảm hưng phấn quá mức, tim sẽ đập nhanh, huyết áp tăng, chức năng tiêu hóa suy giảm, cơ bắp căng thẳng khiến vai gáy xơ cứng. Các triệu chứng 'thượng nhiệt' như lo âu, bồn chồn, mất ngủ, tức ngực đều có thể xem là kết quả của sự quá kích hoạt thần kinh giao cảm. Thao thức ban đêm, dễ nổi cáu vì những chuyện nhỏ nhặt hay cảm giác trầm cảm tìm đến cũng cùng một cơ chế này.
Ngược lại, tình trạng tê bì hoặc lạnh tay chân biểu hiện cho 'hạ hàn' có thể do nhiều nguyên nhân, nhưng cũng có thể xuất hiện khi rối loạn chức năng co và giãn mạch của hệ thần kinh tự chủ khiến tuần hoàn máu ngoại vi không được lưu thông thuận lợi. Khi mạch máu co thắt quá mức, lượng máu ấm cung cấp đến các đầu ngón tay ngón chân không đủ, dẫn đến cảm giác lạnh buốt. Bên cạnh đó, hệ thần kinh tự chủ còn ảnh hưởng đến sự tiết hormone căng thẳng cortisol; căng thẳng mạn tính lại càng làm xáo trộn hệ thần kinh tự chủ, tạo nên vòng luẩn quẩn khiến các triệu chứng mãn kinh trầm trọng thêm.
Kết luận lại, nếu tam tiêu trong Đông y bảo giám là khái niệm tổng quản khí và sự cân bằng của cơ thể, thì hệ thần kinh tự chủ trong y học hiện đại chính là hệ thống cốt lõi điều hòa mọi chức năng sinh lý vô thức và đảm trách sự cân bằng này. Những triệu chứng như 'thượng nhiệt hạ hàn' xuất hiện trong thời kỳ mãn kinh là tín hiệu mạnh mẽ từ hệ thần kinh tự chủ báo rằng bản thân đang rất mệt mỏi, do đó chúng ta cần lắng nghe tín hiệu này và nỗ lực để tìm lại sự cân bằng.
