Dưới góc nhìn của y học hiện đại, ‘thượng nhiệt hạ hàn’ và ‘mất cân bằng khí ở tam tiêu’ mà Đông y bảo giám đề cập có mối liên hệ sâu sắc với các vấn đề về ‘hệ thần kinh tự chủ’ của cơ thể chúng ta. Hệ thần kinh tự chủ là hệ thần kinh đảm nhận các chức năng thiết yếu để duy trì sự sống như nhịp tim, hô hấp, tiêu hóa, điều hòa thân nhiệt mà không phụ thuộc vào ý muốn chủ quan. Đặc biệt, sự cân bằng giữa thần kinh giao cảm và thần kinh phó giao cảm rất quan trọng, và thượng nhiệt hạ hàn là triệu chứng điển hình xuất hiện khi khả năng điều hòa của hệ thần kinh tự chủ này bị phá vỡ.
Khi thần kinh giao cảm bị hưng phấn quá mức do căng thẳng, làm việc quá sức hoặc thói quen sinh hoạt thất thường, cơ thể chúng ta sẽ nhận định đây là ‘tình huống khẩn cấp’ và tiết ra quá nhiều hormone gây căng thẳng như cortisol. Tình trạng này khiến nhịp tim đập nhanh hơn và máu dồn lên đầu cùng lồng ngực tạo nên ‘cảm giác bốc hỏa’. Mặt đỏ bừng, tim đập thình thịch, cảm giác lo âu hay bồn chồn trở nên trầm trọng hơn.
Ngược lại, sự hưng phấn quá mức của thần kinh giao cảm sẽ làm suy giảm chức năng của thần kinh phó giao cảm một cách tương đối, gây cản trở tuần hoàn máu ở bụng dưới và tứ chi. Tương tự việc tay chân bị lạnh khi căng thẳng, năng lượng của cơ thể chỉ tập trung ở phần thân trên còn sự lưu thông xuống phần thân dưới không được thuận lợi, dẫn đến triệu chứng ‘hạ hàn’ với bụng dưới lạnh và tay chân buốt giá. Sự mất cân bằng này không chỉ dừng lại ở vấn đề thân nhiệt.
Nó còn ảnh hưởng trực tiếp đến chức năng não bộ. Tình trạng mất cân bằng hệ thần kinh tự chủ mạn tính làm rối loạn quá trình tiết các chất dẫn truyền thần kinh như serotonin, dopamine, norepinephrine. Đây là những chất liên quan sâu sắc đến tâm trạng, cảm giác hạnh phúc và động lực sống. Đặc biệt, sự thiếu hụt serotonin, vốn được gọi là ‘hormone hạnh phúc’, là nguyên nhân chính gây ra cảm giác trầm cảm và cảm giác bất lực.
Ngoài ra, rối loạn hệ thần kinh tự chủ còn dẫn đến suy giảm chức năng cơ quan tiêu hóa và gây ảnh hưởng xấu đến sức khỏe đường ruột, điều này lại thông qua ‘trục ruột-não (Gut-Brain Axis)’ có thể gây ra phản ứng viêm ở não hoặc gây trở ngại cho việc sản sinh chất dẫn truyền thần kinh. Rốt cuộc, sự mất cân bằng của cơ thể mang tên ‘thượng nhiệt hạ hàn’ chính là tín hiệu đe dọa đến sức khỏe não bộ và sức khỏe tâm thần thông qua hệ thần kinh tự chủ. Đây là khoảnh khắc mà trí tuệ của Đông y bảo giám về mối liên hệ mật thiết giữa thân và tâm được khoa học hiện đại làm sáng tỏ.
