Các bạn có từng nghe qua điều này chưa: Uống thuốc giảm đau vì đau đầu, nhưng sau một thời gian, hễ ngưng thuốc hoặc càng uống thuốc thì cơn đau đầu lại càng trở nên dữ dội hơn. Chúng tôi gọi đây là đau đầu do lạm dụng thuốc (Medication Overuse Headache, MOH) hoặc đau đầu dội ngược (Rebound Headache). Đây là một bệnh lý nghịch lý do những biến đổi thần kinh học phức tạp trong não bộ tạo nên, vượt xa mức độ xuất hiện sự phụ thuộc hay dung nạp thuốc thông thường.
Đau đầu do lạm dụng thuốc phổ biến đến mức xuất hiện ở khoảng 70% bệnh nhân đau đầu mạn tính. Đặc biệt, nguy cơ khởi phát sẽ tăng cao ở những người bị đau nửa đầu hoặc đau đầu căng cơ uống thuốc giảm đau từ 10 ngày trở lên mỗi tháng. Tình trạng này chủ yếu phát sinh khi dùng thuốc giảm đau đơn thuần (acetaminophen, thuốc chống viêm không steroid) từ 15 ngày trở lên mỗi tháng, hoặc dùng thuốc giảm đau phối hợp (chứa caffeine, thuốc an thần) hay thuốc nhóm triptan từ 10 ngày trở lên mỗi tháng. Vì sao điều này lại trở thành vấn đề?
Não bộ của chúng ta sở hữu một hệ thống điều hòa cơn đau tinh vi. Tuy nhiên, nếu dùng thuốc giảm đau quá thường xuyên, hệ thống này sẽ bắt đầu rối loạn. Thuốc giảm đau ức chế đường dẫn truyền cảm giác đau hoặc làm giảm phản ứng viêm, nhưng việc tiếp xúc liên tục với thuốc sẽ hạ thấp ngưỡng đau (Pain Threshold) của não bộ. Nói một cách dễ hiểu, não bộ sẽ bị điều chỉnh để cảm nhận cơn đau trước những kích thích nhỏ hơn rất nhiều so với bình thường. Điều này tương tự như việc tai tiếp xúc quá lâu với âm thanh sẽ trở nên quá nhạy cảm, giật mình hoảng hốt trước cả tiếng động khẽ khàng.
Đi sâu vào cơ chế chính, trước hết hiện tượng nhạy cảm trung ương (Central Sensitization) đóng vai trò quan trọng. Tế bào thần kinh ở não và tủy sống bị biến đổi để phản ứng quá mức với các tín hiệu đau. Thêm vào đó, sự bất thường cũng phát sinh trong hệ thống dẫn truyền thần kinh như serotonin, dopamine, GABA. Thuốc giảm đau phá vỡ sự cân bằng của các chất này, đặc biệt là rối loạn điều hòa hệ thống serotonergic liên quan sâu sắc đến việc khởi phát đau đầu. Hiện tượng hội chứng cai xảy ra trong quá trình thuốc giảm đau xoa dịu cơn đau cấp tính cũng là một nguyên nhân quan trọng gây ra đau đầu do lạm dụng thuốc. Mỗi khi thuốc hết tác dụng, não bộ lại gửi tín hiệu đau đớn mạnh hơn, khiến người bệnh rơi vào vòng luẩn quẩn tiếp tục tìm đến thuốc. Chu kỳ này nếu lặp đi lặp lại được ghi nhận có thể dẫn tới những biến đổi về cả cấu trúc lẫn chức năng của não bộ.
Điều thực sự đáng lo ngại là việc người bệnh không nhận thức được tình trạng này và tiếp tục tăng liều lượng thuốc giảm đau. Sự phụ thuộc vào thuốc hình thành, và cuối cùng bạn phải đối mặt với tình cảnh trớ trêu khi viên thuốc vốn dùng để loại bỏ cơn đau lại trở thành nguyên nhân lớn nhất gây đau đầu. Vì vậy, ngay từ bây giờ, đã đến lúc bạn cần tự kiểm tra thói quen dùng thuốc đau đầu xem liệu bản thân có đang trải qua tình trạng đau đầu do lạm dụng thuốc hay không. Bởi lẽ não bộ là một hệ thống phức tạp và tinh tế hơn chúng ta nghĩ rất nhiều.
