Bây giờ, chúng ta hãy cùng nhìn lại lời dạy chứa đựng trí tuệ cơ thể từ Đông y bảo giám dưới lăng kính khoa học hiện đại. Khái niệm 'tinh khí của ngũ tạng lục phủ' hay 'can' có thể mang lại cảm giác hơi trừu tượng, nhưng thực tế y thư cổ đã chỉ ra một cách chính xác đến kinh ngạc rằng hệ thần kinh, hệ nội tiết và hệ miễn dịch phức tạp tác động tổng thể lên sức khỏe của mắt.
Khi chúng ta nhìn vào màn hình máy tính hay điện thoại trong thời gian dài, đôi mắt thực sự bị vắt kiệt sức lực. Khi tập trung nhìn ở cự ly gần, các cơ bên trong mắt gọi là cơ thể mi phải liên tục co lại. Nếu nhóm cơ này duy trì trạng thái căng thẳng kéo dài, chúng rất dễ mỏi và có thể dẫn đến co giật. Đây chính là nguyên nhân có thể gây ra hiện tượng cận thị giả làm suy giảm thị lực. Ngoài ra, khi nhìn vào màn hình, tần suất chớp mắt giảm đi rõ rệt so với bình thường, khiến nước mắt dễ bay hơi, màng nước mắt trở nên mất ổn định và làm hội chứng khô mắt thêm trầm trọng. Trong quá trình này, phản ứng viêm trên bề mặt mắt bị kích hoạt, tạo nên một vòng luẩn quẩn. Vấn đề không chỉ đơn thuần là thiếu độ ẩm, mà còn xuất hiện nhiều rối loạn phức tạp như chất lượng nước mắt giảm sút hay suy giảm chức năng tuyến lệ. Đặc biệt, tình trạng rối loạn chức năng tuyến Meibomius, nơi tiết ra lớp lipid trong cấu trúc màng nước mắt, được xem là thủ phạm chính gây ra hội chứng khô mắt ở người hiện đại.
Theo y học hiện đại, can được nhắc đến trong Đông y bảo giám có mối liên hệ sâu sắc với hệ thống phản ứng căng thẳng, tức là trục hạ đồi-tuyến yên-tuyến thượng thận. Căng thẳng mạn tính và tình trạng thiếu ngủ kích thích tiết hormone căng thẳng như cortisol, từ đó thúc đẩy phản ứng viêm toàn thân và cản trở tuần hoàn vi mạch ở mắt. Tuần hoàn máu kém làm lượng oxy cùng dinh dưỡng cung cấp cho mắt suy giảm, khiến mức độ mỏi mắt tăng lên và việc đào thải độc tố cũng trở nên khó khăn. Thói quen nhìn vào màn hình sáng đến đêm muộn còn ức chế tiết melatonin làm giảm chất lượng giấc ngủ, rồi lại làm trầm trọng thêm phản ứng căng thẳng. Hơn nữa, việc tiếp xúc với ánh sáng xanh cũng là một yếu tố nguy cơ tiềm ẩn gây tổn thương các tế bào võng mạc.
Tóm lại, mỏi mắt, khô mắt và suy giảm thị lực ở người hiện đại không chỉ là vấn đề tại mắt, mà là hệ quả tổng thể từ tình trạng mất cân bằng hệ thần kinh tự chủ, viêm mạn tính, mất cân bằng nội tiết tố và phản ứng căng thẳng. Giống như Đông y bảo giám nhìn thấu tình trạng ngũ tạng lục phủ qua đôi mắt, khoa học hiện đại cũng nhận diện sự mất cân bằng của toàn bộ cơ thể thông qua các triệu chứng ở mắt. Vì vậy, để bảo vệ sức khỏe đôi mắt, việc chỉ dùng thuốc nhỏ mắt là chưa đủ, mà chúng ta cần nỗ lực lập lại thế cân bằng cho cả cơ thể.
