Tình trạng đông cứng và đau vai mà tổ tiên chúng ta từng giải thích bằng ‘phong, thấp, hàn, nhiệt’ và ‘khí huyết ngưng trệ’ thì y học hiện đại gọi là ‘đông cứng khớp vai’ hoặc thuật ngữ chuyên môn là ‘viêm dính bao khớp (Adhesive Capsulitis)’, đồng thời giải thích nguyên nhân bằng các cơ chế sinh học cụ thể hơn.
Đông cứng khớp vai là bệnh lý xảy ra khi túi bao khớp (Capsule) bao quanh khớp vai bị viêm và dày lên, dần co rút lại và xuất hiện tình trạng dính màng (adhesion). Bao khớp vai bình thường vốn lỏng lẻo cho phép cánh tay vận động đa dạng, nhưng khi xảy ra đông cứng khớp vai, bao khớp này trở nên dày và cứng đơ như tảng băng đóng băng hoàn toàn, hạn chế nghiêm trọng chuyển động của cánh tay.
Bệnh tiến triển qua ba giai đoạn lớn. Giai đoạn thứ nhất là ‘giai đoạn đóng băng (Freezing Stage)’, cơn đau bắt đầu xuất hiện trên toàn bộ vai và trở nên trầm trọng hơn vào ban đêm gây cản trở giấc ngủ. Trong giai đoạn này, cử động bắt đầu bị hạn chế dần do đau. Tiếp theo là ‘giai đoạn đông cứng (Frozen Stage)’, cơn đau có thể giảm đi đôi chút nhưng hạn chế vận động khớp càng trầm trọng hơn, các động tác nâng hoặc xoay cánh tay gần như không thể thực hiện được. Giai đoạn cuối cùng là ‘giai đoạn tan băng (Thawing Stage)’, khớp bị cứng từ từ giãn ra, cơn đau thuyên giảm và cử động cũng dần hồi phục. Tuy nhiên, sự hồi phục tự nhiên cũng mất ít nhất từ 1 đến hơn 3 năm, và một số bệnh nhân có thể khó hồi phục hoàn toàn.
Vậy tại sao tình trạng dính và viêm này lại xảy ra? Dù chưa rõ một nguyên nhân đơn lẻ cụ thể, người ta xem rằng nhiều yếu tố nguy cơ tác động phức hợp với nhau. Yếu tố được biết đến nhiều nhất là độ tuổi, chủ yếu phát sinh nhiều ở độ tuổi 40 đến 60 nên mới có tên gọi là ‘đông cứng khớp vai’. Bệnh cũng có xu hướng xuất hiện phổ biến hơn một chút ở phụ nữ. Đặc biệt, người mắc bệnh đái tháo đường có nguy cơ phát sinh đông cứng khớp vai cao hơn gấp 5 lần so với người bình thường, và thường xuất hiện đồng thời ở cả hai vai hoặc các triệu chứng nghiêm trọng hơn. Điều này được biết là do ở người bệnh đái tháo đường, glucose trong cơ thể kết hợp với protein tạo thành sản phẩm glycat hóa bền vững (AGEs), làm cho các sợi collagen trở nên xơ cứng và giảm độ đàn hồi của bao khớp. Các bệnh toàn thân khác như bệnh tuyến giáp, bệnh tim, bệnh Parkinson cũng có thể làm tăng nguy cơ đông cứng khớp vai, và bệnh cũng dễ xảy ra khi không thể cử động vai trong thời gian dài sau chấn thương hoặc phẫu thuật vai.
Nhìn sâu hơn vào bệnh sinh học theo y học hiện đại, phản ứng viêm mạn tính bên trong bao khớp đóng vai trò cốt lõi. Các cytokine như interleukin-1 beta, yếu tố hoại tử u alpha hay các chất gây viêm như prostaglandin do tế bào viêm tiết ra sẽ gây tổn thương mô bao khớp và kích thích nguyên bào sợi, gây tăng sinh quá mức các sợi collagen. Do đó, quá trình xơ hóa (Fibrosis) làm bao khớp dày lên và cứng lại bị đẩy nhanh. Hơn nữa, cùng với phản ứng viêm, hiện tượng tân mạch quá mức (Angiogenesis) và tăng sinh đầu mút thần kinh (Nerve proliferation) cũng được báo cáo, và được chỉ ra là nguyên nhân của cơn đau dữ dội mà bệnh nhân đông cứng khớp vai cảm nhận.
‘Khí huyết ngưng trệ’ trong Đông y bảo giám có thể được diễn giải theo y học hiện đại tương tự như phản ứng viêm mạn tính và quá trình xơ hóa do rối loạn tuần hoàn máu cùng với sự tích tụ vi chất chuyển hóa bên trong bao khớp. Khi oxy và dưỡng chất không được cung cấp đầy đủ cho các mô quanh vai và chất thải tích tụ, cuối cùng sẽ dẫn đến tổn thương mô, viêm và đông cứng. Ngoài ra, các yếu tố bên ngoài như ‘phong hàn thấp’ có thể tác động như yếu tố kích hoạt làm xấu đi phản ứng viêm hoặc cản trở tuần hoàn máu bằng cách ảnh hưởng tiêu cực đến vi môi trường của khớp vai; yếu tố bên trong như ‘can thận hư nhược’ có thể xem là tương đồng với tình trạng mất cân bằng chuyển hóa toàn thân làm tăng tính dễ tổn thương của khớp vai, chẳng hạn như trong bệnh đái tháo đường hay bệnh tuyến giáp.
Đông cứng khớp vai vượt lên trên việc đau đớn đơn thuần, là căn bệnh có thể gây bất tiện lớn cho mọi khía cạnh sinh hoạt hàng ngày như mặc áo, gội đầu, ngủ nghỉ, làm suy giảm rõ rệt chất lượng cuộc sống. Vì vậy, việc được chẩn đoán chính xác sớm và bắt đầu điều trị, quản lý thích hợp là điều quan trọng hơn cả. Thay vì chịu đựng cơn đau, hãy chủ động chăm sóc bờ vai của bạn.
