'Bụng' của cơ thể chúng ta không đơn thuần là không gian vật lý, mà sở hữu một hệ thống phức tạp và tinh vi đến mức được gọi là 'bộ não thứ hai', nơi mạng thần kinh, tế bào miễn dịch dày đặc cùng hơn 100 nghìn tỷ vi sinh vật đang cùng sinh sống. Khí trệ, thấp đàm, thực tích mà Đông y bảo giám từng đề cập được y học hiện đại giải thích như thế nào? Điều đầu tiên được nhắc đến chính là trục ruột-não (Gut-Brain Axis). Ruột của chúng ta liên tục giao tiếp với não bộ, tác động qua lại đến cả cảm xúc, căng thẳng và chu kỳ giấc ngủ. Chắc hẳn ai cũng từng trải qua cảm giác đau bụng hoặc táo bón nặng hơn khi bị căng thẳng phải không? Điều này là do các chất dẫn truyền thần kinh do não tiết ra trực tiếp điều hòa nhu động ruột. Đặc biệt, căng thẳng mạn tính ức chế hoạt tính của thần kinh phó giao cảm, làm chậm nhu động ruột, đồng thời làm giảm tiết axit dạ dày và sản xuất enzyme tiêu hóa, có thể dẫn đến chứng khó tiêu và táo bón.
Chướng bụng và hơi phần lớn có liên quan mật thiết đến mất cân bằng vi sinh đường ruột, tức loạn khuẩn hệ vi sinh vật (Dysbiosis). Trong ruột của chúng ta, vi khuẩn có lợi và vi khuẩn có hại cùng chung sống ở trạng thái cân bằng, nhưng khi một số vi khuẩn có hại tăng sinh quá mức, chúng sẽ tạo ra lượng lớn khí như metan, hydro, carbon dioxide trong quá trình tiêu hóa thức ăn. Đặc biệt, trường hợp vi khuẩn phát triển quá mức ở ruột non được gọi là hội chứng vi khuẩn phát triển quá mức ở ruột non (SIBO: Small Intestinal Bacterial Overgrowth), gây ra nhiều triệu chứng đa dạng như chướng bụng, hơi, tiêu chảy hoặc táo bón, có thể là nguyên nhân khiến bụng dưới nhô to ra. Ngoài ra, việc không nạp đủ chất xơ không hòa tan mà tiêu thụ nhiều carbohydrate tinh chế hoặc chất làm ngọt nhân tạo sẽ trở thành thức ăn cho vi khuẩn có hại, khiến tình trạng loạn khuẩn càng thêm trầm trọng.
Táo bón có nguyên nhân chính là giảm nhu động ruột, tức vận chuyển đại tràng chậm (Slow Colonic Transit Time). Tình trạng này phát sinh do nhiều yếu tố như mất cân bằng hệ thần kinh tự chủ, giãn cơ, đặc biệt là suy yếu cơ sàn chậu, thiếu nước, thiếu chất xơ. Thói quen ngồi nhiều của người hiện đại càng làm chậm nhu động ruột hơn, và tình trạng mất nước mạn tính khiến phân trở nên khô cứng, làm đại tiện khó khăn. Hơn nữa, ở phụ nữ, sự thay đổi hormone trong chu kỳ kinh nguyệt hoặc thai kỳ, đặc biệt là progesterone, cũng làm giảm nhu động ruột, khiến táo bón trầm trọng thêm.
Xa hơn nữa, tăng cảm giác nội tạng (Visceral Hypersensitivity) là trạng thái khiến người bệnh cảm thấy đau hoặc khó chịu rất nhiều ngay cả với những kích thích nhỏ, dù đường ruột không có bất thường cấu trúc đặc biệt nào. Tình trạng này có thể bắt nguồn từ căng thẳng, tiền sử viêm ruột, khiến người bệnh nhận thức cảm giác chướng bụng hoặc đau đớn dữ dội hơn.
Như vậy, y học hiện đại đang chứng minh rằng táo bón mạn tính và chướng bụng không chỉ đơn thuần là vấn đề của riêng ruột, mà là vấn đề phức hợp bao gồm tương tác giữa não và ruột, hệ sinh thái vi sinh vật đường ruột, cân bằng hormone, thói quen sinh hoạt và thậm chí cả sức khỏe tinh thần. Cách diễn đạt 'nguồn gốc khí huyết' bị tắc nghẽn trong Đông y bảo giám có thể được coi là kết quả của sự thấu triệt sắc bén về các dấu hiệu sinh tồn đa dạng xuất hiện khi sự cân bằng toàn diện của cơ thể chúng ta bị phá vỡ.
