Cảm giác mắt mờ đi và đứng không vững mỗi khi bật dậy vào buổi sáng, y học hiện đại chẩn đoán tình trạng này là 'hạ huyết áp tư thế (Orthostatic Hypotension)'. Triệu chứng này hơi khác so với việc chỉ đơn thuần có huyết áp thấp. Đó là hiện tượng xảy ra khi 'hệ thần kinh tự chủ', năng lực điều hòa đáng kinh ngạc của cơ thể, tạm thời không hoàn thành đúng vai trò của mình.
Bạn hãy thử tưởng tượng xem. Khi chúng ta nằm hoặc ngồi, máu ít chịu ảnh hưởng của trọng lực nên được phân bổ tương đối đồng đều. Thế nhưng vào khoảnh khắc đột ngột đứng dậy, do tác động của trọng lực, một lượng lớn máu sẽ dồn xuống phần thân dưới như chân hoặc vùng bụng. Khi điều này xảy ra, lượng máu trở về tim bị giảm sút, kéo theo lượng máu mà tim bơm ra toàn thân, tức 'cung lượng tim', cũng giảm đi. Lượng máu lên não giảm tức thì, dẫn đến cơn chóng mặt khiến ta xây xẩm hoặc tối sầm mặt mày.
Trong điều kiện bình thường, hệ thần kinh tự chủ của cơ thể sẽ phản ứng ngay lập tức với sự thay đổi đột ngột này. Các 'thụ thể áp lực (Baroreceptors)' nhận biết huyết áp tụt sẽ được kích hoạt và kích thích thần kinh giao cảm; sự kích thích này làm tăng nhịp tim và gây co mạch để kéo huyết áp tăng trở lại. Huyết áp được điều hòa một cách linh hoạt tựa như chiếc lò xo.
Tuy nhiên, ở những người bị hạ huyết áp tư thế, phản ứng của hệ thần kinh tự chủ này thường chậm hoặc yếu. Mạch máu không thể co lại đầy đủ, hoặc nhịp tim không tăng kịp thời khiến huyết áp không thể duy trì ở mức bình thường. Những rối loạn chức năng này được gọi chung là 'rối loạn hệ thần kinh tự chủ (Dysautonomia)'.
Tình trạng hạ huyết áp tư thế này có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân. Phổ biến nhất là mất nước, tức là tình trạng thiếu nước trong cơ thể. Một số loại thuốc điều trị tăng huyết áp hoặc bệnh tim mạch cũng có thể làm giảm khả năng co mạch. Ngoài ra, triệu chứng này cũng có thể xuất hiện trong các bệnh hệ thần kinh như bệnh Parkinson, bệnh đái tháo đường, hoặc bệnh nội tiết như suy tuyến thượng thận; khi thiếu máu nghiêm trọng, thể tích máu không đủ cũng có thể khiến triệu chứng trở nên trầm trọng hơn. Trong trường hợp nặng, bệnh có thể dẫn đến ngất (Syncope), vì vậy thay vì chỉ bỏ qua với suy nghĩ do mệt mỏi thông thường, việc đến bệnh viện để được chẩn đoán và tư vấn chính xác là vô cùng quan trọng. Hãy lắng nghe tiếng kêu cứu từ hệ thần kinh tự chủ của cơ thể.
