Vậy thì khoa học hiện đại giải thích lời dạy từ Đông y bảo giám như thế nào? Những biểu hiện mệt mỏi rõ rệt vào mùa lạnh này thường được gọi là 'rối loạn cảm xúc theo mùa (Seasonal Affective Disorder, SAD)'. Đây là một dạng trầm cảm, chủ yếu khởi phát vào mùa thu đông và thuyên giảm khi mùa xuân sang. Căn nguyên lớn nhất nằm ở việc 'thiếu ánh nắng'.
Ánh nắng kích thích 'nhân trên chéo thị (Suprachiasmatic Nucleus, SCN)' ở vùng dưới đồi, giữ vai trò then chốt trong việc điều hòa đồng hồ sinh học, tức 'nhịp sinh học ngày đêm (Circadian Rhythm)'. Vào mùa đông, ngày ngắn lại và thời gian tiếp xúc với ánh sáng giảm bớt khiến chức năng của vùng dưới đồi bị xáo trộn. Kéo theo đó là hai chuyển biến rõ rệt.
Trước hết, lượng hormone 'melatonin' tiết ra tăng vọt. Melatonin là hormone giấc ngủ tiết ra khi trời tối để ru ta vào giấc ngủ. Tuy nhiên, vì mùa đông thiếu nắng nên ngay cả ban ngày melatonin vẫn tiết ra nhiều, dẫn đến trạng thái lờ đờ và buồn ngủ suốt cả ngày. Cách ví von 'ngủ đông' xuất phát từ chính cơ chế này, khi cơ thể liên tục phát tín hiệu đòi nghỉ ngơi.
Kế đến, nồng độ 'serotonin', còn gọi là hormone hạnh phúc, sụt giảm. Serotonin chi phối cảm xúc, cảm giác ngon miệng và giấc ngủ. Khi thiếu nắng, con đường chuyển hóa của tryptophan, một axit amin thiết yếu để tổng hợp serotonin, cũng bị gián đoạn làm hạ mức serotonin. Tình trạng này dẫn tới trầm cảm, chứng mệt mỏi vô lực, giảm tập trung, thậm chí là cảm giác thèm tinh bột gây tăng cân. Việc trời lạnh chỉ thích nằm trong phòng và bỗng thèm đồ ngọt đều có nguyên nhân sinh học đằng sau.
Ngoài ra, tình trạng thiếu hụt 'vitamin D' vốn được tổng hợp nhờ ánh nắng cũng là một yếu tố đáng lưu tâm. Vitamin D không chỉ nâng đỡ sức khỏe xương khớp mà còn can thiệp vào miễn dịch và điều hòa cảm xúc. Thiếu nắng khiến vitamin D giảm thấp, khiến cảm giác u uất càng thêm nặng nề. Qua đó, ta thấy khái niệm 'dương khí hư' và 'bế tàng' trong Đông y bảo giám gắn bó chặt chẽ với tình trạng thừa melatonin, hụt serotonin và vitamin D trong y học hiện đại. Nhìn nhận đây là tín hiệu nhẹ nhàng nhắc nhở cơ thể muốn nghỉ ngơi theo lẽ tự nhiên, đồng thời biết tận dụng vị thuốc bổ từ ánh nắng chính là cách ứng xử vẹn toàn cho sức khỏe.
