Bạn đã từng nghe đến thuật ngữ “đồng hồ miễn dịch” bao giờ chưa? Triết lý của Đông y bảo giám về việc cơ thể phải thuận ứng với vận khí trời đất khi xét dưới góc độ y học hiện đại có mối liên hệ sâu sắc với thực tế rằng đồng hồ sinh học và mạng lưới thần kinh - nội tiết - miễn dịch (NEI) được điều hòa một cách tinh vi để phù hợp với sự thay đổi của mùa. Không chỉ đơn thuần là sự chuyển mùa, mà những biến đổi về lượng ánh sáng mặt trời, nhiệt độ, độ ẩm, và thậm chí cả sự thay đổi trong chế độ ăn uống theo mùa đều tác động phức tạp lên hệ thống miễn dịch của chúng ta.
Vùng dưới đồi trong não bộ giống như một cơ quan đầu não điều hòa mọi chức năng sinh học của cơ thể. Nơi đây cảm nhận sự thay đổi về độ dài của ngày và đêm, tức là sự biến thiên của lượng ánh sáng mặt trời, từ đó điều hòa việc tiết các hormone như melatonin và cortisol. Chẳng hạn, khi ngày ngắn lại vào mùa thu và mùa đông, lượng tiết melatonin tăng lên gây ảnh hưởng đến chất lượng giấc ngủ, đồng thời quá trình tổng hợp hormone hạnh phúc serotonin giảm đi khiến số người mắc chứng rối loạn cảm xúc theo mùa (SAD) cũng gia tăng. Sự thay đổi hormone này tác động trực tiếp đến hoạt tính của các tế bào miễn dịch trong cơ thể. Cortisol được biết đến là hormone căng thẳng, nhưng trên thực tế nó đóng vai trò quan trọng trong việc điều hòa đáp ứng miễn dịch. Dẫu vậy, nếu việc tiết cortisol bị rối loạn do căng thẳng mạn tính hoặc sinh hoạt không điều độ, chức năng của tế bào miễn dịch có thể suy giảm, khiến cơ thể dễ bị nhiễm trùng hơn.
Ngoài ra, các nghiên cứu hiện đại cũng chỉ ra rằng bản thân các tế bào miễn dịch cũng thay đổi hoạt tính theo mùa. Số lượng tế bào miễn dịch cụ thể hay lượng sản sinh cytokine, chất miễn dịch, có sự biến động theo mùa, và thậm chí còn có kết quả nghiên cứu cho thấy hiệu quả của vắc xin cúm cũng biểu hiện khác nhau tùy theo mùa. Đây cũng là bằng chứng cho thấy cơ thể chúng ta đã tiến hóa để thích nghi với các mô hình bệnh truyền nhiễm theo mùa từ xa xưa. Đặc biệt vào thời điểm giao mùa, sự thay đổi nhiệt độ đột ngột và môi trường hanh khô làm suy yếu niêm mạc đường hô hấp, khiến virus dễ dàng xâm nhập hơn. Thêm vào đó, khi cơ thể phải tiêu tốn nhiều năng lượng để thích nghi với sự thay đổi nhiệt độ bất ngờ, các nguồn lực phân bổ cho hệ thống miễn dịch đương nhiên sẽ giảm đi, dẫn đến tình trạng suy giảm miễn dịch tạm thời.
Vitamin D cũng đóng một vai trò quan trọng. Vào mùa thu và mùa đông khi tiếp xúc với ánh nắng giảm đi, quá trình tổng hợp vitamin D trở nên khó khăn, trong khi vitamin D lại là chất dinh dưỡng thiết yếu cho sự trưởng thành và hoạt hóa của các tế bào miễn dịch. Thiếu hụt vitamin D có thể làm suy yếu đáp ứng miễn dịch, gia tăng nguy cơ mắc cảm lạnh hoặc cúm. Sức khỏe đường ruột cũng là yếu tố không thể bỏ qua. Bạn có biết rằng hơn 70% tế bào miễn dịch của cơ thể phân bố ở đường ruột không? Khi chế độ ăn thay đổi hoặc căng thẳng gia tăng theo mùa, hệ vi sinh vật đường ruột sẽ có sự biến đổi, và điều này có thể trực tiếp dẫn đến suy giảm miễn dịch.
Suy cho cùng, khái niệm vận khí trời đất trong Đông y bảo giám chính là lời giải thích sâu sắc về cách thức mà mạng lưới thần kinh - nội tiết - miễn dịch phức tạp theo y học hiện đại phản ứng nhạy bén và tự điều chỉnh trước môi trường bên ngoài, đặc biệt là sự thay đổi của mùa. Cơ thể chúng ta sở hữu khả năng tự bảo vệ đáng kinh ngạc, nhưng đừng quên rằng nếu thiếu đi sự quan tâm và chăm sóc chu đáo trước thiên nhiên luôn biến chuyển, hệ thống ấy có thể lung lay bất cứ lúc nào.
