Vậy trí tuệ cổ xưa của Đông y bảo giám được khoa học hiện đại lý giải như thế nào? Nhận định 'lao lực làm tiêu hao khí lực, lo âu làm tổn thương tinh thần' chính là một cái nhìn sâu sắc, thấu suốt bản chất của hội chứng kiệt sức và hội chứng mệt mỏi mạn tính ngày nay. Khi rơi vào hoàn cảnh căng thẳng, cơ thể chúng ta sẽ kích hoạt phản ứng chiến hay biến. Trung tâm của phản ứng này là trục hạ đồi-tuyến yên-tuyến thượng thận (HPA axis). Trục HPA tiết ra các hormone căng thẳng như cortisol để cung cấp năng lượng giúp chúng ta đối phó với mối đe dọa.
Tuy nhiên, khi căng thẳng kéo dài—tức là công việc không hồi kết, áp lực tâm lý triền miên, thiếu ngủ lặp đi lặp lại—trục HPA sẽ bị kích hoạt quá mức và cuối cùng rơi vào trạng thái kiệt quệ. Ở giai đoạn đầu, sự tiết cortisol tăng lên, nhưng nếu căng thẳng mạn tính kéo dài, tuyến thượng thận sẽ kiệt sức, dẫn đến tình trạng mệt mỏi tuyến thượng thận với khả năng tiết cortisol suy giảm hoặc trở nên thất thường. Tình trạng này không chỉ dừng lại ở việc mệt mỏi thông thường, mà còn dẫn đến suy giảm chức năng thể chất và tinh thần toàn diện, biểu hiện qua việc khó thức dậy vào buổi sáng, uể oải suốt cả ngày, khó kiểm soát cảm xúc và dễ cáu gắt ngay cả với những chuyện nhỏ nhặt.
Đồng thời, sự mất cân bằng chất dẫn truyền thần kinh cũng trở nên trầm trọng hơn. Khi các hóa chất quan trọng trong não như serotonin, dopamine (chịu trách nhiệm về động lực và tưởng thưởng), hay norepinephrine (đảm nhiệm sự tỉnh táo và tập trung) bị cạn kiệt hoặc mất cân bằng do căng thẳng, các tình trạng như trầm cảm, lo âu, giảm tập trung và suy giảm trí nhớ sẽ xuất hiện. Đặc biệt, những người có xu hướng thiên về phát tán như thái dương nhân rất dễ tiêu hao các chất dẫn truyền thần kinh và hormone này nhanh hơn trong quá trình bung tỏa năng lượng ra bên ngoài. Điều này tương tự như một chiếc xe có động cơ hiệu suất cao nếu cứ liên tục chạy ở tốc độ tối đa thì mức tiêu hao nhiên liệu sẽ rất lớn và các linh kiện cũng nhanh chóng bị hao mòn.
Xa hơn nữa, mệt mỏi mạn tính còn liên quan mật thiết đến sự suy giảm chức năng ty thể—nhà máy sản xuất năng lượng của cơ thể chúng ta. Ti thể sản sinh ra nguồn năng lượng gọi là adenosine triphotphat (ATP) trong tế bào, nhưng căng thẳng mạn tính, thiếu hụt dinh dưỡng và thiếu ngủ sẽ làm giảm hiệu suất của ti thể, cản trở quá trình tạo năng lượng. Khi năng lượng bị thiếu hụt ở cấp độ tế bào, lẽ tự nhiên toàn bộ cơ thể sẽ rơi vào trạng thái vô lực. Ngoài ra, căng thẳng mạn tính còn gây ra viêm mạn tính và dẫn đến mất cân bằng hệ thần kinh tự chủ. Khi thần kinh giao cảm bị quá kích hoạt, cơ thể luôn ở trong tình trạng căng thẳng liên tục, và nếu chức năng của thần kinh phó giao cảm chịu trách nhiệm nghỉ ngơi, phục hồi bị suy giảm thì dù có nghỉ ngơi, cơ thể vẫn không cảm thấy như được phục hồi. Đó là lý do tại sao dù đã nằm xuống chuẩn bị ngủ nhưng tim vẫn đập hồi hộp và hệ tiêu hóa hoạt động kém.
Sau cùng, sự tiêu hao 'khí' và 'tinh thần' mà Đông y bảo giám đề cập có thể được giải thích dưới góc độ y học hiện đại bằng những biến đổi sinh lý phức tạp như quá tải trục HPA, mất cân bằng nội tiết tố và chất dẫn truyền thần kinh, suy giảm chức năng ty thể, viêm mạn tính cùng sự mất cân bằng hệ thần kinh tự chủ. Điều quan trọng là những biến đổi này là kết quả tích tụ dần dần qua một thời gian dài. Đây không phải là vấn đề có thể bỏ qua chỉ bằng câu nói 'chắc do mệt thôi'. Chúng ta cần lắng nghe những tín hiệu mà cơ thể gửi gắm và chủ động có biện pháp ứng phó.
