Vitamin A là loại vitamin tan trong chất béo thiết yếu cho việc duy trì thị lực, tăng cường chức năng miễn dịch, cũng như sự phát triển và biệt hóa tế bào. Tuy nhiên, đúng với triết lý ‘thái quá cũng như bất cập’ trong y học cổ truyền, y học hiện đại cũng cảnh báo việc tiêu thụ quá mức vitamin A có thể dẫn tới những vấn đề sức khỏe nghiêm trọng. Tình trạng này được gọi là ‘thừa vitamin A’, đặc biệt cần hết sức lưu ý vì có thể gây tổn thương nghiêm trọng cho gan.
Vitamin A tồn tại dưới hai dạng chính. Một là ‘vitamin A tạo sẵn’ dưới dạng ‘retinol’ có trong thực phẩm nguồn gốc động vật hoặc các chế phẩm bổ sung, hai là ‘carotenoid tiền vitamin A’ như beta-carotene dồi dào trong thực vật. Vấn đề chủ yếu bắt nguồn từ vitamin A tạo sẵn dạng retinol. Beta-carotene chỉ được chuyển hóa thành vitamin A khi cơ thể cần nên nguy cơ ngộ độc rất thấp, trong khi retinol nếu nạp vào quá mức sẽ lập tức tích tụ trong cơ thể và gây độc tính.
Trong cơ thể, vitamin A chủ yếu được dự trữ tại ‘tế bào sao’ ở gan. Gan vừa là kho lưu trữ vitamin A chính, vừa không ngừng nỗ lực chuyển hóa giải độc lượng vitamin A dư thừa. Dù vậy, khi lượng vitamin A trong cơ thể vượt quá khả năng xử lý của gan, sự tích tụ quá mức trong các tế bào sao sẽ gây căng thẳng tế bào và kích hoạt phản ứng viêm. Nếu tiếp xúc với vitamin A liều cao kéo dài mạn tính, các tế bào sao bị kích hoạt và bắt đầu sản sinh collagen quá mức; quá trình này kéo dài sẽ thúc đẩy xơ hóa gan tiến triển.
Xơ hóa gan là hiện tượng mô gan bị xơ cứng lại, giai đoạn đầu có thể không xuất hiện triệu chứng nhưng dần dần sẽ dẫn tới suy giảm chức năng gan. Khi chuyển biến nặng, bệnh có thể tiến triển thành xơ gan, khiến chức năng giải độc và tổng hợp protein của gan bị tổn thương nghiêm trọng, đồng thời tiềm ẩn nguy cơ biến chứng nguy hiểm như tăng áp lực tĩnh mạch cửa hay bệnh não gan.
Các triệu chứng của ngộ độc vitamin A có thể biểu hiện dưới dạng cấp tính hoặc mạn tính. Độc tính cấp tính xảy ra khi dùng liều cao trong thời gian ngắn, gây đau đầu, buồn nôn, nôn mửa, chóng mặt, mờ mắt, đau cơ. Độc tính mạn tính xuất hiện khi sử dụng liều tương đối thấp nhưng trong thời gian dài, có thể gây chứng khô da, rụng tóc, mệt mỏi, đau khớp, loãng xương, và đặc biệt quan trọng nhất là rối loạn chức năng gan (tăng chỉ số men gan, gan to). Diễn tiến tổn thương gan có thể được chẩn đoán thông qua xét nghiệm máu để kiểm tra chỉ số men gan (AST, ALT), đo nồng độ vitamin A trong huyết thanh, kết hợp chẩn đoán hình ảnh như siêu âm bụng, chụp cắt lớp vi tính (CT), chụp cộng hưởng từ (MRI) khi cần thiết.
Lạm dụng thực phẩm chức năng chỉ vì nghe nói ‘tốt’ có thể biến chúng thành chất độc cho cơ thể. Đặc biệt, gan được xem là ‘cơ quan thầm lặng’ do các triệu chứng thường xuất hiện rất muộn, vì vậy chúng ta cần quản lý cẩn thận lối sống thường nhật cũng như việc sử dụng các sản phẩm bổ sung.
Từ khóa bệnh liên quan
