Nhìn nhận trí tuệ của Đông y bảo giám dưới góc độ hiện đại, mất ngủ do căng thẳng không chỉ dừng lại ở việc khó ngủ, mà là kết quả của sự xáo trộn trong các hệ thống phức tạp của cơ thể. Luận điểm 'tâm' chủ quản tinh thần, 'tỳ' phụ trách suy nghĩ và can dự vào tuần hoàn huyết dịch trong Đông y bảo giám trùng khớp bất ngờ với vai trò của 'trục ruột não', 'hệ thần kinh tự chủ' và các hormone căng thẳng trong thần kinh học và nội tiết học hiện đại.
Căng thẳng mạn tính khiến hệ thần kinh giao cảm phụ trách 'phản ứng chiến hay biến' bị kích hoạt quá mức. Tim đập nhanh, thở dồn, cơ thể luôn ở trong trạng thái căng thẳng tột độ. Điều này tương đồng với khái niệm 'tâm bị tổn thương' trong Đông y bảo giám. Sự hưng phấn quá mức của hệ thần kinh giao cảm sẽ ức chế hệ thần kinh phó giao cảm vốn giữ vai trò thư giãn và đưa cơ thể vào giấc ngủ, biến nó thành nguyên nhân khiến não bộ không thể tắt 'chế độ phòng thủ' kể cả khi đêm xuống.
Bên cạnh đó, trong hoàn cảnh căng thẳng, trục hạ đồi-tuyến yên-tuyến thượng thận (HPA axis) bị kích hoạt khiến hormone căng thẳng là cortisol tiết ra ồ ạt. Cortisol giúp tạo sinh lực ban ngày, nhưng nếu mức cortisol vẫn tăng cao vào ban đêm, nó sẽ ức chế tiết melatonin và cản trở giấc ngủ sâu. Trong Đông y bảo giám, việc 'tỳ bị tổn thương' không chỉ dừng lại ở chức năng tiêu hóa, mà còn hàm ý sự rối loạn của hệ nội tiết liên quan đến phản ứng căng thẳng. Tỳ là tạng cốt lõi của hệ tiêu hóa, mà đường ruột lại được ví như bộ não thứ hai khi tạo ra hơn 90% serotonin, tiền chất của melatonin. Khi chức năng ruột tức chức năng của tỳ suy giảm do căng thẳng, việc sản xuất serotonin bị ngưng trệ, kéo theo sự thiếu hụt melatonin và làm suy giảm chất lượng giấc ngủ.
Hiện tượng 'huyết không tìm về đúng chỗ' có thể giải thích theo y học hiện đại là sự mất cân bằng của các chất dẫn truyền thần kinh. Khi các chất giữ vai trò an thần và khởi phát giấc ngủ như serotonin, axit gamma-aminobutyric không được tiết ra đầy đủ hoặc hoạt động kém đi vì căng thẳng, não bộ sẽ không thể dịu xuống mà tiếp tục hưng phấn. Thêm vào đó, máu giữ nhiệm vụ dẫn truyền oxy, dưỡng chất và đào thải độc tố, nên tình trạng rối loạn lưu lượng máu hoặc viêm mạn tính do căng thẳng sẽ cản trở chức năng bình thường của não, làm giảm chất lượng giấc ngủ.
Tựu trung lại, mất ngủ do căng thẳng không đến từ một nguyên nhân đơn lẻ, mà là do suy nghĩ và cảm xúc quá độ tác động đan xen lên hệ thần kinh tự chủ, hệ nội tiết và đường ruột, tạo thành vòng xoắn bệnh lý kéo tụt chất lượng giấc ngủ. Những lời dạy từ Đông y bảo giám nhắc nhở chúng ta không nên nhìn nhận rối loạn giấc ngủ như một triệu chứng riêng rẽ, mà cần một hướng tiếp cận toàn diện để khôi phục cân bằng cho cả thân và tâm. Lắng nghe cơ thể và tìm lại sự điều hòa chính là bước đi đầu tiên để tìm lại giấc ngủ trọn vẹn.
