Nếu diễn giải hoắc loạn trong Đông y bảo giám bằng ngôn ngữ y học hiện đại, trường hợp phổ biến nhất chính là viêm ruột do virus. Norovirus, rotavirus, adenovirus là những thủ phạm điển hình. Khi những hạt virus nhỏ bé và xảo quyệt này xâm nhập vào cơ thể, nơi đầu tiên chúng tấn công chính là tế bào niêm mạc ruột non, tức là tế bào biểu mô ruột.
Tế bào biểu mô ruột của ruột non đóng vai trò như một bộ lọc quan trọng giúp hấp thu chất dinh dưỡng từ thức ăn và ngăn chặn các chất có hại. Khi virus nhiễm trùng và gây tổn thương các tế bào biểu mô ruột này, chức năng của chúng sẽ bị phá vỡ. Cơ thể không thể hấp thu dinh dưỡng và nước một cách bình thường, ngược lại còn kèm theo phản ứng viêm làm bài tiết quá mức nước và chất điện giải vào lòng ruột. Khi việc hấp thu không diễn ra mà bài tiết lại tăng vọt, tiêu chảy phân nước như trút sẽ tự nhiên xuất hiện. Ngoài ra, phản ứng viêm sinh ra trong quá trình virus phá hủy tế bào biểu mô ruột sẽ kích thích hệ miễn dịch của cơ thể, gây ra các triệu chứng như đau bụng, buồn nôn và nôn mửa.
Điểm đặc biệt cần lưu ý là hệ thống miễn dịch của cơ thể liên kết rất chặt chẽ với khái niệm khí được đề cập trong Đông y bảo giám. Một hệ miễn dịch vững chắc đóng vai trò là tuyến phòng thủ tiền tiêu của cơ thể để chống lại tà khí bên ngoài, tức là virus hoặc vi khuẩn. Khi khả năng miễn dịch suy yếu, virus sẽ dễ dàng xâm nhập hơn, và một khi đã nhiễm bệnh thì quá trình hồi phục cũng sẽ chậm chạp hơn.
Nôn mửa và tiêu chảy thực chất cũng là cơ chế phòng vệ tự nhiên của cơ thể nhằm nhanh chóng tống khứ độc tố hoặc virus ra ngoài. Lúc này, một dây thần kinh quan trọng mang tên dây thần kinh phế vị được kích hoạt; dây thần kinh này kết nối trực tiếp não bộ với ruột để truyền tín hiệu về trạng thái của ruột lên não, và não sẽ phát lệnh ngược lại đến ruột để kích hoạt phản xạ nôn hoặc thúc đẩy nhu động ruột. Giống như ruột đang bấm chuông báo động cho não bộ: “Có dị vật xâm nhập rồi, phải tống ra ngoài ngay”. Sự điều hòa phức tạp này của hệ thần kinh chính là cách lý giải hiện đại cho tác dụng thăng giáng của âm dương trong Đông y bảo giám. Nói cách khác, sự mất điều hòa âm dương có thể hiểu là trạng thái mất cân bằng phức tạp giữa hệ thần kinh ruột, hệ miễn dịch, hệ nội tiết, khiến chức năng đào thải tăng sinh quá mức hoặc chức năng hấp thu bị suy giảm nghiêm trọng.
Viêm ruột do virus hầu như không có thuốc điều trị đặc hiệu mà đa phần phải vượt qua nhờ vào khả năng miễn dịch của chính cơ thể. Tuy nhiên, nếu nôn mửa và tiêu chảy kéo dài có thể dẫn đến mất nước và mất cân bằng điện giải nghiêm trọng, do đó việc bù đủ nước và chất điện giải là quan trọng hơn cả. Trong tình trạng niêm mạc ruột bị tổn thương, sự cân bằng của các lợi khuẩn đường ruột hỗ trợ tiêu hóa cũng rất dễ bị phá vỡ, hiện tượng này được gọi là loạn khuẩn đường ruột. Đây cũng có thể là yếu tố làm nặng thêm các triệu chứng viêm ruột và cản trở sự hồi phục. Vì vậy, trong giai đoạn hồi phục viêm ruột, cần có sự chăm sóc tinh tế để đưa môi trường đường ruột trở lại trạng thái khỏe mạnh mà không tạo thêm gánh nặng cho ruột.
