Sẩn cục ngứa là một trong những bệnh da liễu khó chữa mà y học hiện đại vẫn chưa làm sáng tỏ hoàn toàn cơ chế bệnh sinh. Tuy nhiên, các nghiên cứu gần đây dần chứng minh rằng khái niệm tạng phủ bất hòa hay khí huyết ngưng trệ trong Đông y bảo giám, dưới góc nhìn y học hiện đại, có liên quan mật thiết đến sự tương tác phức tạp giữa hệ thần kinh, hệ miễn dịch và hàng rào da.
Triệu chứng cốt lõi nhất là ngứa dữ dội không chỉ đơn thuần là vấn đề bề mặt da, mà liên quan trực tiếp đến phản ứng quá mẫn của dây thần kinh da. Khi quan sát mô da của bệnh nhân sẩn cục ngứa, các đầu mút thần kinh gọi là sợi C chuyên truyền dẫn cảm giác ngứa có xu hướng tăng sinh và phân bố bất thường. Những đầu mút thần kinh này phản ứng nhạy cảm hơn nhiều với các kích thích từ bên ngoài; một khi cảm nhận thấy ngứa, não bộ sẽ nhận diện đây là tín hiệu mạnh mẽ và thúc đẩy hành vi gãi. Hành động gãi mang lại cảm giác dễ chịu tạm thời, nhưng lại kích thích dây thần kinh da và gây viêm, khiến các chất gây ngứa như histamine tiết ra nhiều hơn. Quá trình này lặp đi lặp lại khiến dây thần kinh càng thêm nhạy cảm, da bị tổn thương và dày lên, tạo thành các nốt sẩn đặc trưng. Nó tạo thành một vòng xoắn bệnh lý luẩn quẩn tiếp nối nhau.
Bên cạnh đó, sự bất thường của hệ miễn dịch cũng đóng vai trò quan trọng. Bệnh nhân sẩn cục ngứa thường có nồng độ cytokine liên quan đến đáp ứng viêm loại 2 như interleukin-4, interleukin-13, interleukin-31 tăng cao. Những cytokine này làm suy giảm chức năng hàng rào da, kích hoạt các đầu mút thần kinh gây ngứa, đồng thời thúc đẩy tăng sinh và xơ hóa tế bào da, góp phần hình thành nốt sẩn. Nghĩa là hệ thống miễn dịch của cơ thể phản ứng quá mức duy trì tình trạng viêm mạn tính trên da, khiến ngứa và sẩn cục càng thêm trầm trọng. Các yếu tố như căng thẳng, mất cân bằng nội tiết tố, dị nguyên đặc hiệu có thể kích hoạt hoặc khuếch đại đáp ứng miễn dịch này. Phong nhiệt hay thấp nhiệt trong Đông y bảo giám có thể được diễn giải theo cách hiện đại chính là tình trạng dư thừa các cytokine gây viêm này.
Ngoài ra, không thể bỏ qua tình trạng suy giảm chức năng hàng rào da. Hàng rào da khỏe mạnh bảo vệ da khỏi các kích thích bên ngoài và ngăn ngừa mất nước, nhưng ở bệnh nhân sẩn cục ngứa, chức năng hàng rào da thường bị tổn thương. Điều này làm cho da càng khô và nhạy cảm hơn, dễ cảm thấy ngứa ngay cả với kích thích nhỏ, đồng thời dễ bị dị nguyên bên ngoài hay vi khuẩn xâm nhập. Rốt cuộc, hàng rào da bị phá vỡ sẽ làm trầm trọng thêm tình trạng ngứa và viêm, dẫn đến chuỗi phản ứng khiến da tiếp tục bị tổn thương.
Nhìn chung, sẩn cục ngứa không phải là bệnh da đơn thuần mà là bệnh lý khởi phát và nặng thêm do sự đan xen phức tạp giữa phản ứng quá mẫn của hệ thần kinh, đáp ứng viêm bất thường của hệ miễn dịch và sự suy giảm chức năng hàng rào da. Vì vậy, tương tự như việc Đông y bảo giám nhấn mạnh sự cân bằng của toàn bộ cơ thể, y học hiện đại ngày nay cũng coi trọng cách tiếp cận đa diện: không chỉ điều trị riêng vùng sẩn cục, mà còn phải kiểm soát viêm toàn thân, ổn định hệ thần kinh và củng cố hàng rào da.
