Ngày nay có rất nhiều người tìm đến chế độ ăn chay hoặc thuần chay vì sức khỏe. Nhưng nếu áp dụng thiếu hiểu biết, chế độ này đôi khi lại phản tác dụng đối với cơ thể. Y học hiện đại nhìn nhận khái niệm 'tỳ vị' trong Đông y bảo giám tương đồng với 'toàn bộ hệ tiêu hóa, chức năng của nó và hệ vi sinh vật đường ruột'. Ruột không đơn thuần chỉ là nơi tiêu hóa thức ăn, mà còn được ví như bộ não thứ hai nhờ vai trò then chốt trong điều hòa miễn dịch và sản sinh chất dẫn truyền thần kinh.
Vấn đề là thực đơn thuần chay rất dễ dẫn tới thiếu hụt các chất dinh dưỡng thiết yếu như protein, vitamin B12, sắt và axit béo omega-3. Đáng chú ý, protein không chỉ xây dựng cơ bắp mà còn là nguyên liệu cấu tạo nên enzym, hormone và chất dẫn truyền thần kinh. Thiếu protein sẽ làm giảm khả năng tái tạo của tế bào niêm mạc ruột và đình trệ quá trình tiết enzyme tiêu hóa. Kết quả là thức ăn không thể phân rã hoàn toàn mà bị lên men trong đường ruột, sinh nhiều khí và tạo cảm giác chướng bụng. Cặn bã thức ăn chưa hấp thu hết trở thành nguồn nuôi vi khuẩn có hại, làm trầm trọng thêm tình trạng loạn khuẩn và kích hoạt các phản ứng viêm.
Bên cạnh đó, việc đột ngột nạp lượng lớn chất xơ từ rau củ khi đường ruột chưa kịp thích nghi hay đang suy yếu sẽ gây thêm áp lực cho hệ tiêu hóa, làm gia tăng sự khó chịu ở bụng. Đồng thời, thiếu hụt vitamin B12 và sắt sẽ cản trở quá trình sinh hồng cầu, gây thiếu máu dẫn đến mệt mỏi mạn tính và chứng mệt mỏi vô lực. Thiếu axit béo omega-3 cũng khiến chức năng não bộ suy giảm và làm phản ứng viêm thêm trầm trọng.
Khái niệm 'trục ruột-não (Gut-Brain Axis)' chỉ ra mối liên hệ mật thiết giữa sức khỏe đường ruột với tinh thần và thể trạng. Vi sinh vật đường ruột sản xuất phần lớn serotonin, nên khi hệ vi sinh rối loạn, quá trình này bị gián đoạn, dễ gây tụt giảm tâm trạng và mệt mỏi kéo dài. Đúng như cách Đông y bảo giám đề cao tỳ vị, y học hiện đại cũng xem hệ vi sinh đường ruột khỏe mạnh cùng dinh dưỡng cân bằng là nền tảng sức khỏe toàn diện. Ăn chay đem lại nhiều giá trị, nhưng điều thiết yếu là cần xây dựng thực đơn khoa học, đủ chất và phù hợp với khả năng tiêu hóa của bản thân. Việc ăn chay không chỉ dừng lại ở số lượng rau xanh, mà quan trọng hơn nằm ở cách ăn sao cho đúng đắn.
