Khi nhìn sâu vào trí tuệ của Đông y bảo giám dưới lăng kính y học hiện đại, ta thấy giấc ngủ không phục hồi là một vấn đề phức tạp vượt xa sự thiếu ngủ đơn thuần. Trong khi ngủ, não bộ phát ra nhiều loại sóng não như sóng delta, sóng theta, sóng alpha để điều hòa độ sâu của giấc ngủ. Đặc biệt, trong giấc ngủ sóng chậm (giấc ngủ NREM giai đoạn 3) - giai đoạn ngủ sâu, hoạt động của não được giảm thiểu tối đa và hormone tăng trưởng được tiết ra giúp cơ thể phục hồi mạnh mẽ; còn trong giấc ngủ REM, các giấc mơ xuất hiện giúp giải tỏa căng thẳng tinh thần và sắp xếp lại ký ức. Tuy nhiên, ở những người mắc phải giấc ngủ không phục hồi, các giai đoạn giấc ngủ này thường không diễn ra bình thường. Đặc biệt, tỷ lệ giấc ngủ sóng chậm bị suy giảm, hoặc hiện tượng thức tỉnh vi mô xuất hiện thường xuyên khiến não bộ không được nghỉ ngơi đầy đủ.
Sự suy giảm chất lượng giấc ngủ này chịu ảnh hưởng lớn từ sự mất cân bằng chất dẫn truyền thần kinh. Khái niệm ‘thần’ bất an trong Đông y bảo giám dưới góc độ y học hiện đại có thể hiểu là trạng thái mất đi sự hài hòa giữa các chất dẫn truyền thần kinh như serotonin, melatonin, GABA và acetylcholine. Khi căng thẳng kéo dài, lượng hormone căng thẳng cortisol trong cơ thể sẽ gia tăng, cản trở quá trình tổng hợp hormone kích thích giấc ngủ melatonin và kích thích thần kinh giao cảm hoạt động quá mức. Điều này giống như việc khí ‘dương’ của ban ngày không chịu lắng xuống vào ban đêm. Hậu quả là não bộ dễ bị hưng phấn và mất ổn định, rơi vào vòng luẩn quẩn khó đi vào giấc ngủ hoặc liên tục ngủ nông. Ngoài ra, tình trạng viêm mạn tính và suy giảm chức năng ty thể cũng làm giảm hiệu suất tạo năng lượng ở cấp độ tế bào, cản trở sự phục hồi đầy đủ trong lúc ngủ, trở thành nguyên nhân khiến bạn thức dậy vào buổi sáng vẫn cảm thấy mệt mỏi. Điều này có cùng bản chất với cách giải thích về sự thiếu hụt khí huyết hay sự mất cân bằng cơ thể trong Đông y bảo giám.
Các nghiên cứu gần đây cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của trục não-ruột. Sự mất cân bằng vi sinh đường ruột ảnh hưởng đến việc sản sinh chất dẫn truyền thần kinh và gây ra phản ứng viêm, từ đó làm giảm chất lượng giấc ngủ. Như vậy, giấc ngủ không phục hồi là tình trạng cần có sự hài hòa trên toàn bộ hệ thống phức tạp của cơ thể, khó lòng giải quyết chỉ bằng lời khuyên “hãy ngủ nhiều hơn”. Xét cho cùng, trạng thái ‘tâm thân an định’ mà Đông y bảo giám đề cập chính là trạng thái chỉ có thể đạt được thông qua sự cân bằng sóng não và sự hài hòa của các chất dẫn truyền thần kinh theo y học hiện đại.
